Không chỉ lưu giữ những dấu tích lịch sử, văn hóa và tâm linh qua hàng trăm năm, Yên Tử còn sở hữu một cảnh quan thiên nhiên đặc sắc với những cánh rừng nguyên sinh, tùng cổ thụ, mai vàng, rừng trúc, thác nước và núi non trùng điệp. Giữa mây trắng bảng lảng, những mái chùa, ngọn tháp ẩn hiện trong màu xanh đại ngàn tạo nên vẻ đẹp vừa hùng vĩ, vừa thanh tịnh của vùng non thiêng.
Yên Tử thuộc hệ thống cánh cung Đông Triều, với địa hình, địa chất phức tạp tạo nên những cảnh quan đặc trưng như thác Ngự Dội, thác Vàng, thác Bạc, Cổng Trời, đường Tùng, rừng trúc và đỉnh Yên Tử. Giữa không gian núi rừng ấy, những công trình kiến trúc cổ như chùa, am, tháp không đứng tách biệt mà hòa mình vào cảnh quan tự nhiên, tạo nên một tổng thể đặc sắc.
Khu vực Yên Tử có khoảng 2.686ha diện tích tự nhiên, trong đó khoảng 1.736ha là rừng tự nhiên, đặc trưng cho hệ sinh thái rừng Đông Bắc. Hệ thực vật phong phú với nhiều loài cây cổ thụ, cây dược liệu và nguồn gen quý tạo nên một không gian xanh rộng lớn bao quanh hệ thống di tích.
Ở Yên Tử, thiên nhiên dường như không chỉ làm nền cho di sản. Núi, rừng, cây cỏ, khe suối, thác nước cùng những mái chùa, ngọn tháp đã tạo thành một chỉnh thể mà ở đó, cảnh quan tự nhiên và đời sống văn hóa, tâm linh gắn bó chặt chẽ với nhau.
Bởi vậy, hành trình lên Yên Tử không chỉ là hành trình tìm về một vùng đất Phật, mà còn là hành trình khám phá một không gian thiên nhiên được gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Trong những hình ảnh làm nên vẻ đẹp riêng của Yên Tử, đường Tùng cổ thụ là một trong những dấu ấn đặc biệt.
Dọc những tuyến đường dẫn lên chùa, am, tháp, những cây tùng cổ vươn mình giữa núi rừng. Theo tư liệu của Quảng Ninh, Yên Tử hiện còn hơn 200 cây tùng đại thụ thuộc 4 nhóm quý hiếm, được cho là đã được trồng cách đây khoảng 700 năm.
Qua thời gian, những thân tùng già nua, rêu phong, dáng cây uốn mình theo địa hình núi đá trở thành một phần không thể tách rời của cảnh quan Yên Tử. Có cây đứng thẳng vươn lên trời cao, có cây nghiêng mình bên những bậc đá, rễ bám sâu vào lòng đất, thân cây mang dấu vết của thời gian.
Năm 2016, 144 cây cổ thụ tại khu vực Rừng quốc gia Yên Tử được công nhận là Cây di sản Việt Nam, trong đó có 102 cây xích tùng, 21 cây mai vàng, 10 cây thông nhựa và 9 cây đại. Đây là những Cây di sản đầu tiên được công nhận trên địa bàn Quảng Ninh.
Giữa những thân cây hàng trăm năm tuổi, con đường đá dẫn lên núi trở nên trầm mặc. Mỗi bước chân như chậm lại, để người hành hương cảm nhận rõ hơn sự tĩnh lặng của núi rừng.
Nếu tùng cổ thụ gợi cảm giác trầm mặc, bền bỉ thì mai vàng lại mang đến cho Yên Tử một sắc màu tươi sáng mỗi độ xuân về.
Mai vàng Yên Tử là giống mai có những đặc điểm riêng biệt. Hoa thường có 5 cánh màu vàng tươi, mùi thơm dịu; cây có sức sống mạnh, có thể sinh trưởng trên địa hình núi đá và những nơi có điều kiện khắc nghiệt. Các nhà nghiên cứu đánh giá, đây là nguồn gen quý cần được bảo tồn và phát triển. Năm 2013, sản phẩm hoa mai vàng Yên Tử được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý “Yên Tử”.
Đặc biệt, những cây mai cổ thụ ở Yên Tử có thể đạt tuổi hàng trăm năm. Khi mùa hoa đến, những vạt mai vàng nổi bật giữa màu xanh của rừng, tạo nên một sắc xuân đặc trưng cho vùng non thiêng.
Tư liệu của thành phố Quảng Ninh ghi nhận, mai vàng thường nở vào khoảng mùa xuân, trùng với mùa lễ hội Yên Tử. Những cây mai cổ thụ từng được bắt gặp ở nhiều khu vực như chùa Một Mái, Hoa Yên, thác Vàng và khu vực quanh tuyến lên chùa Đồng.
Có những cây mai đứng trên vách đá, thân xù xì, cành vươn trong gió, nhưng đến mùa lại bung những chùm hoa vàng trong trẻo. Sự tương phản ấy làm nên vẻ đẹp rất riêng: mềm mại mà mạnh mẽ, thanh khiết nhưng không yếu ớt.
Mai vàng vì thế không chỉ là một loài cây của núi rừng Yên Tử, mà đã trở thành một hình ảnh gắn với văn hóa, cảnh quan và ký ức về vùng đất này.
Không gian Yên Tử còn hấp dẫn bởi những cảnh quan tự nhiên nằm xen giữa hệ thống di tích. Thác Ngự Dội, thác Vàng, thác Bạc là những điểm nhấn của hệ thống cảnh quan nơi đây. Dòng nước len qua núi đá, giữa rừng cây xanh, tạo nên những khoảng không gian trong trẻo và yên tĩnh giữa hành trình lên núi. Cùng với đó là Cổng Trời, một trong những điểm cảnh quan đặc trưng được hình thành bởi địa hình núi đá và sự biến đổi tự nhiên qua thời gian.
Đặc biệt, tuyến đường khám phá thác Vàng đi qua những khu rừng tùng, trúc và mai vàng. Tư liệu của Quảng Ninh từng ghi nhận tại khu vực này có những cây “Đại lão mai vàng Yên Tử” cao hơn 10m, đường kính thân khoảng 40-50cm.
Cảnh sắc Yên Tử đẹp nhất có lẽ không phải ở một điểm riêng lẻ, mà ở sự hòa quyện giữa thiên nhiên và những công trình được con người tạo dựng.
Chùa Hoa Yên nằm trên lưng chừng núi, được dựng từ thời Lý và trải qua nhiều lần tôn tạo. Từ đây, không gian núi rừng mở rộng, những lớp núi nối tiếp nhau trong màu xanh, nhiều thời điểm mây trắng bao phủ khiến cảnh vật trở nên bảng lảng, huyền ảo.
Cao hơn là chùa Một Mái, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu và chùa Đồng trên đỉnh Yên Tử. Mỗi công trình mang một vị trí riêng trong không gian núi, nhưng cùng góp phần tạo nên một cảnh quan văn hóa đặc biệt, nơi kiến trúc dường như được đặt vào tự nhiên thay vì tách khỏi tự nhiên.
Từ những cung đường lên núi, du khách có thể bắt gặp hình ảnh mái chùa ẩn hiện sau những tán cây. Khi mây xuống, cả công trình như chìm trong màn sương. Khi trời quang, từ những điểm cao có thể mở ra không gian núi non trùng điệp phía dưới.
Chính những khoảnh khắc ấy tạo nên vẻ đẹp khó trộn lẫn của Yên Tử - vẻ đẹp không chỉ được nhìn thấy mà còn được cảm nhận bằng sự tĩnh lặng.
Ngày nay, Yên Tử không chỉ là điểm hành hương, mà còn trở thành một điểm đến giàu giá trị về sinh thái, cảnh quan và trải nghiệm văn hóa. Việc Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới năm 2025 càng khẳng định giá trị nổi bật của không gian di sản này.
Nhưng sức hấp dẫn lâu dài của Yên Tử không chỉ nằm ở danh hiệu. Đó còn là khả năng giữ lại một cảnh quan trong đó thiên nhiên và di sản cùng tồn tại; nơi những cây tùng hàng trăm năm tuổi tiếp tục đứng bên những bậc đá, mai vàng vẫn nở giữa núi rừng, rừng trúc vẫn xanh qua mùa, những dòng thác vẫn chảy giữa đại ngàn và những mái chùa vẫn ẩn hiện trong mây.
Giữa nhịp sống ngày càng hiện đại, Yên Tử vẫn giữ được khoảng lặng riêng của mình.
Ở đó có dấu chân của Phật hoàng Trần Nhân Tông, có những công trình đã đi qua nhiều thế kỷ, có những thân cây cổ thụ đã chứng kiến bao mùa mây phủ núi. Và có một vẻ đẹp được tạo nên từ sự hòa quyện giữa con người và thiên nhiên - một vẻ đẹp không ồn ào nhưng đủ sức níu bước người trở về.
Yên Tử - giữa mây ngàn, giữa đại ngàn và giữa những lớp trầm tích văn hóa của dân tộc - vẫn lặng lẽ giữ cho mình một vẻ đẹp riêng, thanh tịnh và bền bỉ qua thời gian.
Thực hiện: Trịnh Thanh
Trình bày: Hải Anh
