Tạo sức mạnh nội sinh từ Nghị quyết 17-NQ/TU - Bài 2: Đánh thức giá trị di sản, mở đường cho công nghiệp văn hóa

Là vùng đất giao thoa giữa văn hóa biển, đảo và văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ, Quảng Ninh sở hữu kho tàng di sản phong phú với hơn 600 di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh và hơn 300 di sản văn hóa phi vật thể. Những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ đã tạo nên bản sắc riêng, đồng thời mang đến nguồn chất liệu dồi dào cho phát triển công nghiệp văn hóa. Với định hướng của Nghị quyết số 17-NQ/TU, Quảng Ninh từng bước đưa di sản và các giá trị văn hóa vào quá trình sáng tạo sản phẩm văn hóa, tạo thêm giá trị kinh tế, việc làm và động lực tăng trưởng mới.

Ngày 12/7/2025 đánh dấu cột mốc lịch sử khi Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc (thuộc địa bàn các tỉnh Quảng Ninh, Bắc Ninh và TP Hải Phòng) được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa thế giới. Đây là Di sản thế giới thứ 9 ở Việt Nam được UNESCO công nhận và là Di sản thế giới liên tỉnh thứ 2 ở Việt Nam.

Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Vũ, khẳng định: Quần thể Yên Tử mang giá trị đặc biệt trong hệ thống di sản Việt Nam bởi chiều sâu tâm linh và sự hòa hợp giữa con người với thiên nhiên. Việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản thế giới sau hành trình 10 năm nỗ lực đã phản ánh tinh thần trách nhiệm cao, sự đoàn kết chặt chẽ và phong cách làm việc chuyên nghiệp của các bộ, ngành, địa phương và đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học. Trong đó Quảng Ninh phát huy rất tốt vai trò đầu tàu xuyên suốt quá trình xây dựng và hoàn thiện hồ sơ di sản.

Không chỉ có Yên Tử, Quảng Ninh còn khẳng định vị thế trên bản đồ di sản toàn cầu với di sản, kỳ quan thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long đã 3 lần vinh dự được UNESCO công nhận; di sản thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam (trong đó có then nghi lễ người Tày ở huyện Bình Liêu (trước đây), được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Theo thống kê, Quảng Ninh có gần 640 di tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 8 di tích quốc gia đặc biệt; trên 360 di sản văn hóa phi vật thể, với 19 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những năm qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa ở Quảng Ninh từng bước được cụ thể hóa bằng các chương trình, kế hoạch và nguồn lực đầu tư. Giai đoạn 2018-2024, tỉnh bố trí hơn 1.668 tỷ đồng từ ngân sách chi thường xuyên cho lĩnh vực văn hóa, thông tin, trong đó gần 115 tỷ đồng dành cho hoạt động nghiệp vụ di sản cấp tỉnh của ngành văn hóa và thể thao. Cùng với nguồn lực nhà nước, việc huy động sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng dân cư và các chủ thể văn hóa đã góp phần mở rộng khả năng bảo tồn, khai thác và lan tỏa giá trị di sản.

Cùng với chủ trì lập hồ sơ, đệ trình và bảo vệ thành công Quần thể di tích Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là di sản văn hóa của thế giới, trong ba năm qua, Quảng Ninh đã hoàn thành hồ sơ đề nghị xếp hạng 2 di tích quốc gia, 1 di tích quốc gia đặc biệt; phối hợp lập nhiệm vụ quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Vịnh Hạ Long; phê duyệt chủ trương đầu tư 5 dự án tu bổ và công nhận thêm 03 di tích cấp thành phố. Đồng thời hoàn thiện hồ sơ Nghệ thuật Chèo trình UNESCO và 4 hồ sơ đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Nhiều lễ hội, không gian văn hóa tộc người, dân ca, dân vũ, nghi lễ, nghề thủ công truyền thống được bảo tồn, phục hồi và gắn với truyền dạy, số hóa, du lịch cộng đồng.

Cùng với đó, thành phố đã số hóa toàn diện 17 di sản văn hóa vật thể, 7 di sản văn hóa phi vật thể; đồng thời số hóa dữ liệu hồ sơ các di tích được xếp hạng, gồm lý lịch, ảnh khảo tả, bản vẽ kỹ thuật phục vụ công tác quản lý, bảo tồn và nghiên cứu. 370/370 địa chỉ đỏ, di tích lịch sử, văn hóa đã được gắn mã QR và kết nối thành hệ thống. Các di sản, di tích trọng điểm như Yên Tử, Bạch Đằng, Khu di tích nhà Trần, công nghệ 3D, VR360, mã QR được ứng dụng để tái hiện không gian, cung cấp thông tin, thuyết minh và nâng cao trải nghiệm cho người dân, du khách. Bảo tàng thành phố đã ứng dụng bảo tàng ảo, thuyết minh tự động, màn hình tương tác, mã QR, bán vé trực tuyến và các hình thức số hóa hiện vật, không gian trưng bày. Thư viện thành phố đã hình thành kho tài nguyên số quy mô lớn với hơn 2 triệu tài liệu số có thể truy cập trực tuyến và trên 200.000 trang tài liệu địa chí Quảng Ninh được số hóa.

Những nỗ lực đó từng bước đánh thức các di sản, đưa các di sản văn hóa ngày càng hiện diện rõ hơn trong đời sống kinh tế - xã hội. Trong đó, Vịnh Hạ Long và Yên Tử là những điểm đến tiêu biểu, góp phần tạo sức hút cho du lịch địa phương. Từ cảnh quan thiên nhiên, giá trị lịch sử đến không gian văn hóa tâm linh, mỗi di sản đang góp phần tạo nên những trải nghiệm riêng, tăng sức hấp dẫn và khả năng cạnh tranh của điểm đến.

Với Vịnh Hạ Long, giá trị di sản được phát huy thông qua hệ thống dịch vụ ngày càng đa dạng, từ du thuyền nghỉ đêm, du thuyền nhà hàng, tour khám phá hang động đến các sản phẩm tham quan, nghỉ dưỡng chất lượng cao. Cùng với đó, các chương trình biểu diễn nghệ thuật trên bờ và trên vịnh, lễ hội Carnaval Hạ Long, lễ hội Yên Tử mùa thu… góp phần làm phong phú trải nghiệm của du khách, đưa văn hóa trở thành một phần quan trọng trong sản phẩm du lịch. Những hoạt động này cũng cho thấy khả năng kết nối giữa di sản với nghệ thuật biểu diễn, dịch vụ, tổ chức sự kiện và quảng bá hình ảnh địa phương.

Ở các địa bàn miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc khai thác các giá trị văn hóa bản địa thông qua du lịch cộng đồng tại Kỳ Thượng, Bình Liêu, Hoành Mô, khu vực Yên Tử… đang mở thêm hướng phát triển sinh kế cho người dân. Những phong tục, làn điệu dân ca, nghề thủ công, kiến trúc nhà ở và nếp sinh hoạt truyền thống khi được bảo tồn, giới thiệu phù hợp có thể trở thành trải nghiệm hấp dẫn đối với du khách. Quan trọng hơn, cộng đồng không chỉ là chủ thể gìn giữ di sản mà còn trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ, hưởng lợi từ hoạt động du lịch và có thêm động lực bảo vệ những giá trị văn hóa của chính mình.

Sau 3 năm thực hiện Nghị quyết số 17-NQ/TU, việc phát huy giá trị di sản ở Quảng Ninh đang mở ra hướng phát triển mới khi các giá trị văn hóa từng bước trở thành chất liệu sáng tạo sản phẩm nghệ thuật, du lịch và dịch vụ. Di sản không còn chỉ được khai thác qua hoạt động tham quan, chiêm bái mà ngày càng hiện diện với những hình thức trải nghiệm đa dạng hơn, đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn hóa của công chúng, đồng thời gia tăng sức hấp dẫn và giá trị kinh tế cho điểm đến.

Năm 2026, hàng loạt sự kiện âm nhạc, chương trình nghệ thuật quy mô lớn diễn ra tại Hạ Long, Yên Tử và các không gian du lịch của Quảng Ninh, góp phần đưa cảnh quan, bản sắc văn hóa và hình ảnh vùng đất đến gần hơn với công chúng. Bên bờ vịnh Hạ Long, giữa cảnh quan núi non, biển đảo; tại Yên Tử, nơi hội tụ những giá trị văn hóa, tâm linh đặc sắc, các hoạt động nghệ thuật tạo thêm lý do để du khách tìm đến, lưu lại và trải nghiệm Quảng Ninh. Cùng với các concert, các sản phẩm nghệ thuật, giải trí phục vụ du khách buổi tối tại Quảng Ninh đang ngày càng đa dạng. Bên cạnh các chương trình âm nhạc trên du thuyền, trên địa bàn thành phố còn có những hoạt động nghệ thuật đường phố như “Góc Thanh xuân”, “Thanh âm bên vịnh biển” và vũ hội “Vũ điệu 5 châu”. Trên vịnh Hạ Long, chương trình “Sóng hội ánh sáng tàu du lịch Di sản vịnh Hạ Long” kết hợp đội hình tàu du lịch, ánh sáng và âm nhạc; các chương trình như “Halo Bay Show” và vở diễn thực cảnh “Đi tìm dấu ngọc” cũng góp phần làm phong phú trải nghiệm giải trí về đêm. Những mô hình này đang từng bước được khai thác thành sản phẩm du lịch, gắn hoạt động biểu diễn với dịch vụ và kinh tế ban đêm của thành phố.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, doanh thu từ nghệ thuật biểu diễn của thành phố tăng từ khoảng 1,5 tỷ đồng năm 2019 lên gần 16 tỷ đồng năm 2023. Theo Niên giám thống kê thành phố Quảng Ninh năm 2025, giá trị tăng thêm của nhóm ngành nghệ thuật, vui chơi và giải trí ước đạt 1.671 tỷ đồng, chiếm khoảng 0,5% GRDP. Năm 2025, toàn thành phố tổ chức và phê duyệt hơn 220 chương trình biểu diễn nghệ thuật, thu hút khoảng 680.000 lượt người tham dự. Từ đầu năm 2026 đến nay, thành phố tổ chức 25 sự kiện văn hóa, thể thao cấp thành phố, quốc gia vàquốc tế; 120 lễ hội truyền thống và 163 hoạt động kích cầu, xúc tiến du lịch; đưa vào khai thác các sản phẩm du lịch mới.

Hiệu ứng từ việc phát triển sản phẩm văn hóa cũng thể hiện rõ qua hoạt động du lịch. Trong 9 tháng năm 2026, lượng khách tham quan Vịnh Hạ Long đạt gần 3 triệu lượt; cụm di tích Yên Tử, Bạch Đằng, nhà Trần đạt trên 2 triệu lượt. Tổng lượt đến Quảng Ninh đạt 18,8 triệu lượt, tăng 9,9% so cùng kỳ. Năm 2025, du lịch đóng góp khoảng 10,46% GRDP của tỉnh. Quý I/2026, tăng trưởng bình quân các ngành công nghiệp văn hóa ước đạt 10%. Những kết quả này cho thấy di sản đã và đang vượt khỏi phạm vi một nguồn tài nguyên tham quan để trở thành một phần quan trọng trong cấu trúc kinh tế địa phương.

Theo đồng chí Nguyễn Thị Hạnh, Ủy viên Ban Thường vụ, Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy, xác định phát triển công nghiệp văn hóa, sáng tạo và dịch vụ văn hóa trở thành một mũi đột phá chiến lược thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội nhanh, bền vững, Quảng Ninh đã xây dựng Đề án bảo vệ, khai thác, phát huy giá trị Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử, gắn kết với vịnh Bái Tử Long; Đề án xây dựng Yên Tử trở thành Trung tâm Phật giáo Trúc Lâm Việt Nam; Đề án phát triển các làng nghề truyền thống trở thành sản phẩm văn hóa, du lịch. Quảng Ninh cũng xây dựng Bộ nhận diện thương hiệu thành phố; thi sáng tác biểu trưng Quảng Ninh; cuộc thi lựa chọn Đại sứ thương hiệu văn hóa Quảng Ninh, từng bước hình thành hệ thống nhận diện và truyền tải nhất quán những giá trị đặc trưng của vùng đất, văn hóa và con người Quảng Ninh. Đồng thời, chỉ đạo tổ chức phát động, triển khai nhiều cuộc thi sáng tác các tác phẩm thơ, âm nhạc, nhiếp ảnh; biên soạn, xuất bản sách; sản xuất phim Điện ảnh - Tài liệu nghệ thuật; xây dựng, tổ chức, đăng cai nhiều sự kiện văn hóa, thể dục thể thao tầm quốc tế và khu vực, quốc gia, qua đó, xây dựng thành sản phẩm du lịch đặc thù, khác biệt quảng bá điểm đến, thu hút khách du lịch. Mỗi năm tổ chức hàng trăm sự kiện từ thành phố đến cơ sở. Mức tăng doanh thu cao hơn nhiều so với tốc độ tăng lượng khách, phản ánh chất lượng dịch vụ và giá trị gia tăng của ngành du lịch tiếp tục được nâng lên, đóng góp tích cực vào mục tiêu tăng trưởng hai con số của thành phố.

Nghị quyết số 30-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định mục tiêu phát triển Quảng Ninh trở thành trung tâm du lịch kết nối khu vực và thế giới, trung tâm công nghiệp văn hóa và du lịch biển đảo đẳng cấp. Định hướng trên là cơ sở để Quảng Ninh từng bước hình thành một hệ sinh thái kinh tế văn hóa, trong đó di sản là nền tảng, sáng tạo là động lực và công nghệ là công cụ mở rộng giá trị. Hiện, Quảng Ninh đang xây dựng Đề án phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đề án đặt mục tiêu đưa kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và du lịch đêm trở thành những trục động lực tăng trưởng mới, góp phần định vị Quảng Ninh là trung tâm văn hóa, nghệ thuật cấp vùng và điểm đến hàng đầu châu Á về du lịch di sản và kinh tế ban đêm. Trong đó, mục tiêu đến năm 2030, công nghiệp văn hóa sẽ đóng góp trực tiếp từ 5-7% GRDP của tỉnh. Đến năm 2045, Quảng Ninh hướng tới trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật và du lịch di sản hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, phát triển theo mô hình kinh tế xanh và mục tiêu phát thải ròng bằng 0.

Hiện thực hóa mục tiêu này, chặng đường phía trước đòi hỏi Quảng Ninh tiếp tục phát huy giá trị di sản, khơi thông sức sáng tạo và phát triển các sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế, từng bước đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng mới, góp phần tạo dựng sức mạnh nội sinh cho phát triển bền vững và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Thực hiện: HÀ CHI – MINH THU – THU CHUNG
Trình bày: VŨ LAN HƯƠNG