Nỗ lực huy động hàng trăm tỷ USD nhằm bảo vệ đại dương, rừng, sông, hồ và các hệ sinh thái quan trọng trên thế giới vẫn chưa đạt mục tiêu đề ra, trong bối cảnh các quốc gia chuẩn bị tham dự Hội nghị lần thứ 17 các bên tham gia Công ước Liên hợp quốc về đa dạng sinh học (COP17) từ 19-30/10 tại Armenia (quốc gia nằm ở khu vực Tây Nam Á).
Hội nghị lần thứ 17 các bên tham gia Công ước Liên hợp quốc về đa dạng sinh học (COP17) sẽ khai mạc ngày 19/10 tại thủ đô Yerevan, Cộng hòa Armenia với sự tham gia của đại diện gần 200 quốc gia thành viên Công ước. Hội nghị kéo dài đến ngày 30/10, tập trung đánh giá tiến độ thực hiện 23 mục tiêu toàn cầu trong khuôn khổ thỏa thuận lịch sử mà các nước thông qua tại Montreal, Canada, năm 2022. Mỹ không tham gia Công ước này.
Theo thỏa thuận, các quốc gia cam kết bảo vệ 30% diện tích đất liền và vùng biển có ý nghĩa quan trọng đối với đa dạng sinh học vào năm 2030, còn gọi là mục tiêu 30x30. Các nước cũng đặt mục tiêu huy động 200 tỷ USD mỗi năm cho bảo tồn đa dạng sinh học vào năm 2030, đồng thời từng bước loại bỏ hoặc cải cách các khoản trợ cấp gây hại cho thiên nhiên, với quy mô khoảng 500 tỷ USD.
Bên cạnh đó, các quốc gia cam kết tăng nguồn tài chính hỗ trợ các nước nghèo lên 20 tỷ USD mỗi năm vào năm 2025 và 30 tỷ USD mỗi năm vào năm 2030. Tuy nhiên, tiến độ thực hiện các cam kết vẫn chậm so với yêu cầu.
Bà Astrid Schomaker, Thư ký điều hành Công ước Liên hợp quốc về đa dạng sinh học, nhận định các quốc gia chưa hành động đủ nhanh.
Báo cáo tiến độ mà Liên hợp quốc công bố ngày 15/10 cho thấy chưa đến một nửa số mục tiêu đa dạng sinh học của các bên đang đi đúng lộ trình. Với các cam kết hiện nay, đến năm 2030, thế giới chỉ có thể bảo vệ khoảng 26% diện tích đất liền và 12% diện tích biển.
Theo số liệu của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD), trong giai đoạn 2023-2025, các nước huy động khoảng 75-92 tỷ USD mỗi năm cho đa dạng sinh học, chưa bằng một nửa mục tiêu năm 2030. Trong khi đó, nỗ lực cắt giảm các khoản trợ cấp gây hại cho thiên nhiên, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp và thủy sản, chưa đạt nhiều tiến triển. Rất ít quốc gia xác định cụ thể những khoản trợ cấp cần loại bỏ.
Đối với nguồn tài chính hỗ trợ các nước nghèo, các quốc gia đang tiến gần mục tiêu 20 tỷ USD mỗi năm vào năm 2025. Số liệu mới nhất cho thấy nguồn vốn này đạt 19 tỷ USD trong năm 2024. Tuy nhiên, xu hướng cắt giảm viện trợ nước ngoài làm dấy lên lo ngại về khả năng duy trì mức tăng trong những năm tiếp theo.
Theo bà Schomaker, vấn đề then chốt tại COP17 là làm thế nào huy động đủ nguồn lực để thực hiện các cam kết và hướng dòng vốn vào những hoạt động mang lại lợi ích thiết thực cho đa dạng sinh học.
Đa dạng sinh học toàn cầu tiếp tục suy giảm
Kể từ Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất tại Rio de Janeiro năm 1992, cộng đồng quốc tế đã thúc đẩy nhiều sáng kiến bảo tồn thiên nhiên. Tuy nhiên, tình trạng suy giảm đa dạng sinh học vẫn diễn ra trên phạm vi toàn cầu.
Để phát triển kinh tế và đáp ứng nhu cầu của dân số ngày càng tăng, nhiều quốc gia chuyển đổi đất rừng thành đất nông nghiệp, khai thác thủy sản quá mức và mở rộng các hoạt động phát triển thiếu kiểm soát, làm thu hẹp môi trường sống của nhiều loài động, thực vật. Biến đổi khí hậu cũng làm gia tăng các vụ cháy rừng trên diện rộng và những đợt hạn hán kéo dài, gây tổn hại nghiêm trọng cho các hệ sinh thái.
Theo báo cáo của Liên hợp quốc năm 2019, hoạt động của con người đã làm biến đổi nghiêm trọng khoảng 75% diện tích đất liền trên thế giới, trong khi khoảng một triệu loài động, thực vật đối mặt nguy cơ tuyệt chủng.
Báo cáo Hành tinh sống năm 2026 của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF), công bố trong tháng 10, cho thấy quy mô các quần thể động vật hoang dã được theo dõi trên toàn cầu giảm trung bình 73% trong giai đoạn 1970-2022. Bà Schomaker cảnh báo nhân loại đang đánh mất những yếu tố thiết yếu đối với sự sống trên Trái đất.
Dù vậy, một số quốc gia đã đạt những kết quả tích cực trong bảo tồn thiên nhiên. Các nước công bố hơn 5.000 sáng kiến liên quan việc thực hiện Công ước. Theo báo cáo của Chiến dịch vì Thiên nhiên (Campaign for Nature), các quốc gia Mỹ Latin đã cam kết bảo vệ 29% diện tích đất liền, trong khi các nước châu Đại Dương đặt mục tiêu bảo tồn 41% diện tích biển.
Năm 2025, Philippines thành lập một khu bảo tồn biển, trong đó cấm đánh bắt cá đuối và cá mập. Năm 2023, Campuchia dành gần 40.000ha đồng cỏ ngập nước cho công tác bảo tồn. Argentina cũng thành lập một vườn quốc gia vào năm 2024.
Ngày 16/10, liên minh gồm 17 quốc gia ra mắt sáng kiến thúc đẩy phục hồi các loài sinh vật, góp phần thực hiện mục tiêu ngăn chặn sự tuyệt chủng của các loài đang bị đe dọa và giảm nguy cơ tuyệt chủng.
Cũng trong dịp này, 9 tổ chức tư nhân, trong đó có Quỹ Trái đất Bezos (Bezos Earth Fund), công bố kế hoạch chi 500 triệu USD trong năm năm tới nhằm ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng và phục hồi những loài sinh vật đang chịu mối đe dọa nghiêm trọng nhất.
Bộ trưởng Môi trường và Phát triển bền vững Colombia Fabio Alberto Arjona Hincapié nhấn mạnh các quốc gia có trách nhiệm chung trong việc bảo đảm tương lai cho những loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng.
Ông Brian O'Donnell, Giám đốc Chiến dịch vì Thiên nhiên, cho rằng cộng đồng quốc tế đã xác định rõ những khu vực, hệ sinh thái cần bảo vệ cũng như các biện pháp cần triển khai. Điều thế giới cần hiện nay là quyết tâm chính trị mạnh mẽ hơn. Theo ông, Hiệp ước Biển cả mà các quốc gia đạt được trong năm 2025 sẽ hỗ trợ công tác bảo vệ đa dạng sinh học tại các vùng biển quốc tế, song cộng đồng quốc tế vẫn cần đẩy mạnh hành động.
Tài chính cho các nước đang phát triển là vấn đề trọng tâm
Giới chuyên gia kỳ vọng COP17 sẽ tạo cơ hội để các chính phủ, doanh nghiệp và tổ chức từ thiện công bố những sáng kiến tài chính quy mô lớn nhằm bảo vệ đa dạng sinh học.
Bà Susan Lieberman, Phó Chủ tịch phụ trách chính sách quốc tế của Hiệp hội Bảo tồn Động vật hoang dã (WCS), nhấn mạnh việc bảo vệ các khu vực có giá trị đa dạng sinh học cao đòi hỏi cả nguồn lực tài chính và chuyên môn khoa học. Theo bà, các quốc gia không thể chỉ khoanh vùng bảo tồn trên bản đồ mà cần tiến hành nghiên cứu khoa học, xác định ranh giới phù hợp, xây dựng cơ chế quản lý, quản trị và cơ sở hạ tầng cần thiết. Vấn đề này đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển.
Bà Dorothy Maseke, người đứng đầu Ban Thư ký Liên minh Vốn tự nhiên châu Phi, cho biết nhiều quốc gia sở hữu nguồn đa dạng sinh học phong phú nhưng không đủ khả năng tài chính để bảo vệ và duy trì các hệ sinh thái. Các chính phủ phải đồng thời phân bổ ngân sách cho y tế, giáo dục, cơ sở hạ tầng và các dịch vụ công thiết yếu.
Ông Daniel Mukubi, nhà đàm phán về đa dạng sinh học của Congo, khẳng định các nước không thể mở rộng mạng lưới khu bảo tồn nếu thiếu sự hỗ trợ tài chính đầy đủ. Ông bày tỏ lo ngại trước tình trạng viện trợ phát triển quốc tế, trong đó có nguồn hỗ trợ từ Mỹ, sụt giảm đáng kể. Điều này làm suy yếu hoạt động thực thi pháp luật và tuần tra bảo vệ hệ sinh thái tại những khu vực quan trọng, bao gồm một số Di sản Thế giới được UNESCO công nhận ở Congo.
Theo ông Mukubi, nếu các hệ sinh thái có giá trị cao suy sụp do thiếu nguồn tài chính quốc tế, nền kinh tế toàn cầu có thể phải gánh chịu thiệt hại lên tới hàng chục nghìn tỷ USD. Ông cho rằng đầu tư bảo vệ lưu vực Congo không đơn thuần là khoản chi, mà còn là biện pháp phòng ngừa rủi ro kinh tế hiệu quả về chi phí.
Một nội dung quan trọng khác tại COP17 là thúc đẩy các chính phủ cắt giảm và chuyển hướng những khoản trợ cấp gây tổn hại cho thiên nhiên. Theo Chiến dịch vì Thiên nhiên, tổng giá trị các khoản trợ cấp này ước tính lên tới 7.300 tỷ USD, cao gấp khoảng 30 lần số vốn đầu tư vào các giải pháp dựa vào thiên nhiên trong năm 2023.
Bà Patricia Zurita, Giám đốc điều hành Tổ chức Bảo tồn Quốc tế (Conservation International), nhận định mỗi năm thế giới vẫn dành hàng nghìn tỷ USD cho những khoản trợ cấp gây hại cho môi trường, trong khi nguồn tài chính bảo vệ thiên nhiên thiếu hụt nghiêm trọng.
Bà nhấn mạnh các quốc gia không thể đảo ngược tình trạng suy giảm đa dạng sinh học nếu tiếp tục tài trợ cho những hoạt động thúc đẩy phá rừng, khai thác thủy sản quá mức, gây ô nhiễm và hủy hoại các hệ sinh thái.
