Sau khi mất nhà cửa vì thiên tai, nhiều người dân Nepal được chuyển đến các khu tái định cư nhưng vẫn phải đối mặt với nguy cơ lũ lụt và sạt lở đất. Thảm kịch tại làng Khalte hồi tháng 8 vừa qua, khi cả ngôi làng bị lũ cuốn phá hủy, cho thấy việc bố trí nơi ở mới nếu không gắn với đánh giá đầy đủ rủi ro thiên tai có thể đẩy người dân vào tình cảnh nguy hiểm một lần nữa.
Khi lũ tràn đến, Chheku Lama chạy lên sườn đồi, vừa chạy vừa hô hoán mọi người sơ tán. Một nhóm người đi theo ông, nhưng không ai sống sót, ông kể lại.
Làng Khalte, thuộc huyện Rasuwa của Nepal, được xây dựng làm khu tái định cư tạm thời sau trận động đất năm 2015 phá hủy các ngôi làng lân cận. Tuy nhiên, các ngôi nhà được xây dựng dọc sông Trishuli trong một thung lũng hẹp, khiến người dân dễ bị ảnh hưởng khi nước lũ dâng cao và có ít đường thoát hiểm.
Ngày 26/8, nước lũ tràn qua khu vực, cuốn phăng cả ngôi làng. Theo giới chức địa phương, ít nhất 375 người mất tích.
Nepal vẫn đang khắc phục hậu quả các trận lũ nghiêm trọng khiến hơn 1.400 người thiệt mạng và hàng nghìn người mất tích tại khu vực miền núi giáp biên giới Trung Quốc. Một trận lũ quét khác ở miền trung Nepal tuần trước cũng khiến ít nhất 5 người mất tích.
Trong thập kỷ qua, hàng chục nghìn người Nepal đã phải rời bỏ nhà cửa do động đất, sạt lở đất và lũ lụt. Tuy nhiên, tại một số khu tái định cư, người dân tiếp tục đối mặt với nguy cơ thiên tai. Những người sống sót tại Khalte cho rằng chính phủ cần chuyển từ cứu trợ khẩn cấp và bố trí chỗ ở tạm thời sang xây dựng các khu dân cư an toàn, lâu dài, giúp người dân ổn định cuộc sống.
Tái định cư tại khu vực có nguy cơ thiên tai
Trận động đất năm 2015 khiến gần 9.000 người trên cả nước thiệt mạng, phá hủy nhiều ngôi làng nơi các gia đình đã sinh sống qua nhiều thế hệ. Theo kế hoạch tái định cư của chính phủ, khoảng 257 hộ gia đình thuộc diện dễ bị tổn thương đã được chuyển đến Khalte. Tuy nhiên, các đánh giá địa chất sau đó xếp khu vực này vào “vùng đỏ” do nguy cơ sạt lở đất và tuyết lở.
Bam Bahadur Tamang, một cư dân Khalte hiện sống tại trung tâm cứu trợ của chính phủ, cho biết ông và nhiều người khác từng phản đối việc chuyển đến đây nhưng cuối cùng vẫn phải di dời. Theo ông, các kế hoạch tái định cư trong tương lai cần bảo đảm cả an toàn lẫn khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu.
“Dù chính phủ tái định cư chúng tôi ở đâu, trước hết phải bảo đảm nơi đó an toàn”, ông nói.
Theo ông Tamang , tìm được địa điểm an toàn mới chỉ là bước đầu. Các gia đình còn cần trường học, cơ sở y tế, đường giao thông và cơ hội sinh kế để ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.
Nepal tìm hướng tái định cư an toàn hơn
Chính phủ Nepal cho biết đang lên kế hoạch xây dựng một thành phố mới dành cho các nạn nhân lũ lụt, với các khu công nghiệp, bệnh viện và trường học. Những người phải di dời sẽ không được đưa trở lại các khu dân cư đã bị lũ phá hủy. Chính phủ cũng đang xem xét huy động các doanh nghiệp tư nhân tham gia tái thiết, trong đó có mô hình xây dựng nhà ở thông qua hợp tác với các chủ đất.
Dharam Raj Uprety, Giám đốc điều hành Cơ quan Giảm nhẹ rủi ro thiên tai và Quản lý thảm họa quốc gia Nepal, cho biết chính phủ đang xác định quỹ đất tại các khu vực an toàn để bố trí nơi ở mới. Các chuyên gia sẽ đánh giá việc sử dụng đất; những khu vực có nguy cơ ngập lụt có thể bị tuyên bố không phù hợp để cư trú. Chính phủ cũng cân nhắc chuyển đổi các khu vực ven sông dễ xảy ra thiên tai thành đất rừng, đồng thời xây dựng nhà ở tại những địa điểm an toàn hơn.
Ông Uprety nhấn mạnh các cơ quan phụ trách cơ sở hạ tầng và quy hoạch đô thị cần phối hợp chặt chẽ hơn.
“Cơ quan quản lý thảm họa không thể tự mình thực hiện tất cả những công việc đó. Vai trò của cơ quan này chủ yếu là điều phối và tạo điều kiện để các cơ quan khác lồng ghép yếu tố rủi ro thiên tai vào quá trình quy hoạch”, ông nói.
Nepal đã triển khai nhiều biện pháp giảm thiểu rủi ro lũ lụt, như giám sát mực nước sông, thiết lập hệ thống cảnh báo sớm và nâng cao năng lực ứng phó của cộng đồng. Tuy nhiên, các thung lũng miền núi hẻo lánh vẫn có nguy cơ xảy ra lũ quét bất ngờ do sạt lở đất và vỡ hồ băng.
Các nhà khoa học cảnh báo nhiệt độ gia tăng và địa hình miền núi ngày càng bất ổn tại Nepal khiến việc tăng cường giám sát, cải thiện hệ thống cảnh báo sớm trở nên cấp thiết hơn.
Tương lai bất định của những người sống sót
Đối với những người sống sót tại Khalte, nơi ở trong tương lai vẫn chưa được xác định. Nhiều người không muốn quay lại những nơi gợi nhớ về sự mất mát người thân và vẫn lo ngại liệu kế hoạch tái định cư mới có thực sự bảo đảm an toàn.
Norchi Ghale là người sống sót sau cả trận động đất năm 2015 và trận lũ hồi tháng 8/2026. Tuy nhiên, ông đã mất cha trong trận động đất, rồi mất mẹ và vợ trong trận lũ.
Trước khi xảy ra lũ, ông có một mảnh đất nông nghiệp nhỏ tại Khalte và chăn nuôi gia súc, nguồn thu nhập chính của gia đình. Khi trở lại ngôi làng gần đây, ông thậm chí không thể nhận ra vị trí những nơi từng gắn bó với cuộc sống của mình.
“Tôi thậm chí không thể xác định những thứ trước đây nằm ở đâu, cũng giống như tương lai của mình lúc này. Tôi không biết sẽ đi đâu hay nuôi dạy các con như thế nào”, ông chia sẻ.
Thảm kịch tại Khalte cho thấy tái định cư sau thiên tai không chỉ là việc bố trí nơi ở mới. Địa điểm tái định cư cần được đánh giá kỹ lưỡng về nguy cơ thiên tai, đồng thời bảo đảm điều kiện sinh sống và sinh kế lâu dài để người dân có thể an tâm gây dựng lại cuộc sống.
