Từ khi bắt đầu cuộc chiến Nga-Ukraine hơn 4 năm trước, Ukraine đã trở thành một trong những quốc gia đi đầu thế giới về đổi mới công nghệ máy bay không người lái (UAV) phục vụ quân sự. Những tiến bộ này giúp quân đội Ukraine đối phó với lực lượng Nga có quy mô lớn hơn nhiều và duy trì thế giằng co trên chiến trường.
Lợi thế công nghệ này hiện đi kèm một điểm yếu đáng lo ngại: các nhà sản xuất UAV Ukraine phụ thuộc nhiều vào linh kiện điện tử của Trung Quốc.
Điều Ukraine lo ngại nhất là Bắc Kinh có thể siết chặt đáng kể nguồn cung linh kiện thiết yếu. Kiev cũng quan ngại các nhà máy Trung Quốc có thể ưu tiên cung cấp linh kiện cho doanh nghiệp quốc phòng Nga, vốn cần những sản phẩm tương tự.
Trong 2 năm qua, Ukraine đã nỗ lực giảm phụ thuộc vào Trung Quốc bằng cách mở rộng sản xuất trong nước và tăng nhập khẩu từ Đài Loan (Trung Quốc), châu Âu và Mỹ. Những biện pháp này giúp giảm nhu cầu sử dụng động cơ điện, bộ điều khiển bay và nhiều linh kiện khác do Trung Quốc sản xuất. Dù vậy, Ukraine chưa thể hoàn toàn thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc, do các nhà cung cấp từ những quốc gia đối tác khó cạnh tranh về giá thành và quy mô sản xuất.
“Nếu Trung Quốc ngừng cung cấp sản phẩm cho chúng tôi, chúng tôi sẽ như bị bịt mắt”, ông Andrii Taganskyi, lãnh đạo Odd Systems, công ty sản xuất vũ khí của Ukraine chuyên phát triển camera cho UAV, cho biết. “Đó là điều đáng sợ nhất”.
Trong nhiều năm qua, Trung Quốc liên tục siết chặt kiểm soát xuất khẩu UAV và thiết bị liên quan, với lý do lo ngại các sản phẩm này có thể kéo dài xung đột tại Ukraine. Các biện pháp hạn chế chưa chặn hoàn toàn dòng linh kiện Trung Quốc vào Ukraine, nhưng đã gây chậm trễ, làm tăng chi phí và buộc doanh nghiệp Ukraine tìm đến các đơn vị trung gian tại nước thứ ba.
Nhà nghiên cứu Robert Tollast thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI) nhận định: “Trung Quốc nắm trong tay lợi thế gây sức ép. Họ có thể chuyển nhiều vật tư hơn cho Nga, đồng thời hạn chế nguồn cung cho phương Tây”.
Bộ Ngoại giao Trung Quốc khẳng định Bắc Kinh áp dụng cách tiếp cận “thận trọng và có trách nhiệm” đối với hoạt động xuất khẩu quân sự. Trung Quốc phản đối việc sử dụng UAV dân sự cho mục đích quân sự, đồng thời kêu gọi các bên tìm kiếm giải pháp chính trị cho cuộc xung đột.
Chi phí lớn nếu thay thế hoàn toàn linh kiện Trung Quốc
Ngành công nghiệp UAV tiên tiến của Ukraine đã thu hút sự chú ý trên toàn thế giới nhờ khả năng thiết kế, lắp ráp những hệ thống góp phần thay đổi phương thức tác chiến hiện đại. Tuy nhiên, Ukraine chưa thể sớm tự sản xuất toàn bộ nguyên liệu và linh kiện phục vụ ngành công nghiệp này.
Đại diện khoảng 12 doanh nghiệp Ukraine cho biết họ vẫn phải nhập phần lớn nam châm, động cơ, vi mạch, cảm biến ảnh nhiệt, pin điện và nhiều linh kiện khác từ Trung Quốc. Theo ông Oleksandr Yakovenko (TAF Industries), chi phí sản xuất của một doanh nghiệp quốc phòng lớn của Ukraine có thể tăng tới 60% nếu chuyển hoàn toàn sang linh kiện phương Tây, trong khi sản lượng giảm ở mức tương đương.
Ông Yakovenko và nhiều lãnh đạo doanh nghiệp khác cho rằng Ukraine không thể chấp nhận sự đánh đổi này trong điều kiện chiến tranh.
Dù vậy, các nhà sản xuất UAV Ukraine đã từng bước giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. 3 năm trước, gần 90% linh kiện trong UAV tấn công của Công ty Vyriy được nhập từ Trung Quốc. Hiện nay, khoảng 70-80% linh kiện của doanh nghiệp này đã được sản xuất trong nước, theo nhà sáng lập Oleksii Babenko.
Tăng khả năng tự chủ còn mang lại lợi thế quan trọng trên chiến trường. Theo ông Artur Savchii, chuyên gia thuộc Trung tâm An ninh Quốc tế Serpens tại Kiev, các nhà sản xuất trong nước có thể điều chỉnh thiết kế UAV và linh kiện chỉ trong vài ngày để đáp ứng yêu cầu tác chiến khẩn cấp. Trong khi đó, nếu phụ thuộc vào chuỗi cung ứng nước ngoài, những thay đổi tương tự có thể mất nhiều tháng.
Số liệu hải quan Ukraine cho thấy đầu năm 2024, gần 90% linh kiện UAV nhập khẩu của nước này đến trực tiếp từ Trung Quốc. Trong tám tháng đầu năm 2026, tỷ lệ này giảm xuống còn 28%.
Tuy nhiên, mức giảm thực tế có thể không lớn như số liệu thể hiện. Nhiều linh kiện nhập khẩu từ Ba Lan và Cộng hòa Séc có khả năng vẫn do Trung Quốc sản xuất, sau đó vận chuyển qua các quốc gia này trước khi tới Ukraine.
Camera ảnh nhiệt cho thấy khó khăn trong việc giảm phụ thuộc
Ukraine có thể lắp ráp pin nhưng vẫn phải nhập khẩu lõi pin. Các nhà sản xuất động cơ cần nam châm và đồng nhập khẩu. Dù có khả năng chế tạo một số linh kiện điện tử, doanh nghiệp Ukraine khó cạnh tranh với Trung Quốc về quy mô sản xuất và giá thành, vốn có thể chỉ bằng khoảng một nửa.
Camera ảnh nhiệt là ví dụ điển hình cho những khó khăn trong nỗ lực giảm phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc. Các doanh nghiệp Ukraine có thể tự thiết kế camera nhưng vẫn cần nhập khẩu cảm biến phát hiện bức xạ hồng ngoại và thấu kính do chưa thể sản xuất trong nước. Một nguyên liệu quan trọng để chế tạo thấu kính là germani, nguyên tố mà Trung Quốc có nguồn cung dồi dào. Nhờ đó, thấu kính Trung Quốc có giá thấp hơn đáng kể so với sản phẩm tương tự từ châu Âu.
Mỹ và châu Âu cũng sản xuất cảm biến nhiệt, nhưng phần lớn sản lượng phục vụ nhu cầu nội địa. Theo ông Taganskyi, Ukraine có thể chế tạo camera ảnh nhiệt hoàn toàn từ linh kiện châu Âu, song năng lực cung ứng và chi phí là những trở ngại lớn.
Ông cho biết châu Âu sản xuất khoảng 600.000 cảm biến nhiệt mỗi năm, trong khi Ukraine ước tính cần tới 4 triệu cảm biến. Vì vậy, một số linh kiện Trung Quốc vẫn giữ vai trò không thể thay thế trong thời điểm hiện nay.
“Nếu thiếu 5% linh kiện đó, chúng tôi không thể sản xuất camera”, ông Taganskyi nói.
Ukraine cạnh tranh với Nga để mua linh kiện Trung Quốc
Theo các chuyên gia, Nga thậm chí phụ thuộc vào Trung Quốc nhiều hơn Ukraine, một phần do các biện pháp trừng phạt của phương Tây hạn chế khả năng tiếp cận những thị trường khác. Tuy nhiên, khác biệt quan trọng là Moskva không phải lo ngại Bắc Kinh sẽ ưu tiên hỗ trợ Ukraine.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đề cập đến lợi thế của Nga trong quan hệ với Trung Quốc. “Họ hơi nghiêng về phía Nga. Khi nói ‘hơi’, tôi không có ý nói đến việc cung cấp vũ khí trực tiếp, mà là sự cởi mở hơn và sẵn sàng giúp đỡ Nga hơn chúng tôi”, ông Zelensky nhận định.
Việc Ukraine và Nga cùng tìm mua linh kiện từ những nhà máy Trung Quốc còn tạo ra nguy cơ khác: Nhu cầu công nghệ của Ukraine có thể lọt vào tay đối phương. Ông Babenko, nhà sáng lập Công ty Vyriy của Ukraine, dẫn một trường hợp cụ thể: Quân đội Ukraine từng thu giữ một UAV của Nga trên chiến trường và phát hiện thiết bị này sử dụng hệ thống ăng-ten tiên tiến, phù hợp cho hoạt động trinh sát và dẫn đường tầm xa.
Công ty của ông lần theo nguồn gốc công nghệ và xác định một nhà cung cấp Trung Quốc. Khi phía Ukraine liên hệ để mua vài trăm bộ, nhà cung cấp ban đầu từ chối, sau đó đồng ý với điều kiện phải giữ bí mật giao dịch vì công nghệ này vốn được phát triển cho Nga, theo lời ông Babenko.
Ông cho rằng sự việc cho thấy tự chủ sản xuất trong nước là vấn đề an ninh chiến lược. “Chúng tôi phải chuẩn bị cho tình huống Trung Quốc hoàn toàn lựa chọn đứng về phía Nga”, ông Babenko nói.
Tìm cách duy trì nguồn cung trước các hạn chế xuất khẩu
Kể từ năm 2023, Trung Quốc nhiều lần tăng cường kiểm soát xuất khẩu UAV và các linh kiện liên quan. Những quy định này khiến doanh nghiệp Ukraine không thể trực tiếp mua một số loại UAV dân sự tầm xa, động cơ, camera và thiết bị tạo ảnh hồng ngoại từ các công ty Trung Quốc.
Trong mùa hè năm 2026, Bắc Kinh tiếp tục siết chặt các biện pháp kiểm soát, buộc doanh nghiệp quốc phòng Ukraine phải điều chỉnh phương thức nhập khẩu, thông qua các đơn vị trung gian tại nước thứ ba để duy trì nguồn cung. Nhiều doanh nghiệp cho biết những thay đổi này gây gián đoạn hoạt động và làm tăng chi phí.
“Chúng tôi phải tìm các công ty đối tác mua hàng ở một quốc gia, sau đó chuyển qua quốc gia thứ ba rồi mới đưa về Ukraine. Quá trình này giống như một chiến dịch đặc biệt”, một lãnh đạo doanh nghiệp UAV Ukraine cho biết.
Một lãnh đạo khác tiết lộ một số công ty còn thay đổi cách mô tả sản phẩm trong hồ sơ hải quan để vượt qua các biện pháp kiểm soát xuất khẩu. “Đôi khi chúng tôi phải linh hoạt và sáng tạo”, người này nói.
Cả hai lãnh đạo đều đề nghị giấu tên để tránh tiết lộ phương thức mua hàng.
Ông Joseph Webster, chuyên gia cao cấp tại Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định việc các nhà máy Trung Quốc vẫn sẵn sàng giao dịch với khách hàng Ukraine, cùng khả năng vận chuyển hàng hóa qua nước thứ 3, khiến hoạt động thương mại này khó có thể chấm dứt hoàn toàn.
Theo ông Samuel Bendett, chuyên gia về robot quân sự, việc phụ thuộc vào Trung Quốc sẽ còn kéo dài khi cả Nga và Ukraine đều tiêu hao lượng lớn trang thiết bị trong chiến tranh.
“Sự phụ thuộc này sẽ không biến mất trong một cuộc chiến mà cả hai bên đều sử dụng trang thiết bị với tốc độ khủng khiếp. Khi ngành công nghiệp trong nước không thể đáp ứng nhu cầu, Trung Quốc có thể làm được điều đó”, ông Bendett nhận định.
