Trong bức tranh phát triển du lịch Quảng Ninh, du lịch trải nghiệm dựa trên văn hóa bản địa đang được quan tâm phát triển. Trong đó, di sản hát then - đàn tính của người Tày Quảng Ninh đang mở ra hướng phát triển sản phẩm du lịch đặc thù, có chiều sâu và giàu bản sắc.
Quảng Ninh là vùng đất hội tụ đa dạng các giá trị văn hóa của cộng đồng Tày, Dao, Sán Chỉ, trong đó văn hóa Tày giữ vai trò trụ cột tại nhiều khu vực trung tâm. Trong hệ thống di sản văn hóa này, hát then đàn tính được xem là tinh hoa tiêu biểu, kết tinh đời sống tín ngưỡng, nghệ thuật và tri thức dân gian của người Tày. Then không chỉ là một loại hình diễn xướng dân gian đơn thuần mà còn là một hệ thống tri thức tổng hợp, kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, nghi lễ và thế giới quan của người Tày. Chính sự tích hợp đa chiều này khiến then trở thành một loại hình di sản có khả năng chuyển hóa mạnh mẽ thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù.
Những năm gần đây, việc đưa trình diễn then lên các sân khấu đã bước đầu tạo dấu ấn trong công tác bảo tồn và quảng bá di sản. Tuy nhiên, để then thực sự trở thành sản phẩm du lịch có sức cạnh tranh, cần một cách tiếp cận bài bản hơn, vượt ra khỏi khuôn khổ một sự kiện đơn lẻ. Quảng Ninh hiện đang sở hữu một nền tảng thuận lợi để phát triển sản phẩm du lịch then. Đó là không gian văn hóa còn tương đối nguyên vẹn, cộng đồng vẫn duy trì thực hành then trong đời sống, cùng với sự quan tâm của chính quyền và giới nghiên cứu.
PGS.TS. Phạm Hồng Long, Khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nhận định: “Văn hóa bản địa chính là nguồn tài nguyên cốt lõi trong cấu trúc thương hiệu điểm đến, trong đó các di sản như then giữ vai trò tạo nên tính độc nhất cho sản phẩm du lịch”. Điều này đồng nghĩa, nếu được khai thác đúng hướng, then có thể trở thành lợi thế cạnh tranh độc đáo của du lịch cộng đồng tại các bản làng của người Tày Quảng Ninh.
Không giống các loại hình du lịch đại trà, du lịch văn hóa hướng đến nhóm khách có nhu cầu trải nghiệm văn hóa sâu, tìm hiểu bản sắc và giá trị tinh thần. Đây là phân khúc khách có mức chi tiêu cao, thời gian lưu trú dài và xu hướng quay lại lớn, phù hợp với định hướng phát triển du lịch bền vững. Do đó, theo các chuyên gia, việc khai thác then cần chuyển từ mô hình biểu diễn đơn thuần sang trải nghiệm văn hóa.
Điều này bao gồm nhiều cấp độ: Thứ nhất, xây dựng các chương trình biểu diễn then định kỳ trong không gian bản địa như nhà sàn, bếp lửa, lễ hội truyền thống. Không gian này giúp giữ được tính chân thực, tránh sân khấu hóa quá mức. Thứ hai, phát triển các tour trải nghiệm như “một ngày làm nghệ nhân Tày” để du khách được học hát then và tìm hiểu đàn tính, tham gia các nghi thức đơn giản dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân dân gian. Thêm nữa, cần tích hợp then vào các sản phẩm du lịch cộng đồng như homestay, tour làng bản, trải nghiệm ẩm thực. Khi đó, trình diễn then không còn là “tiết mục”, mà trở thành một phần của đời sống du lịch.
Các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng, việc khai thác di sản cần đảm bảo nguyên tắc tôn trọng và bảo tồn. Cần tránh thương mại hóa thô ráp hoặc sân khấu hóa quá mức làm mất đi tính nguyên bản của di sản. Đây là ranh giới quan trọng giữa phát triển và đánh mất giá trị bản sắc văn hóa của người Tày. Một điểm nữa là cần gắn then với hệ sinh thái du lịch cộng đồng trong sự kết hợp đa dạng các loại hình du lịch, không phát triển độc lập mà cần đặt trong tổng thể hệ sinh thái du lịch địa phương. Do đó, cần kết hợp then với các trục du lịch khác như: Du lịch sinh thái, văn hóa lễ hội, cộng đồng và biên giới.
Trong đó, trình diễn then thuộc trục văn hóa nhưng có khả năng kết nối mạnh mẽ với các trục khác. Ví dụ, du khách có thể tham gia hành trình trekking các thác nước, trải nghiệm homestay bản Tày, thưởng thức ẩm thực địa phương tại không gian nhà sàn, nhà trình tường và kết thúc bằng đêm diễn then bên bếp lửa. Chuỗi trải nghiệm này tạo nên giá trị tổng hợp, kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu. Bên cạnh đó, việc kết hợp trình diễn then với chợ phiên, trong lễ hội lồng tồng, lễ cơm mới hay các sự kiện văn hóa sẽ góp phần tạo chu trình trải nghiệm bốn mùa, giúp du lịch không phụ thuộc vào mùa vụ.
Dù có tiềm năng lớn, phát triển sản phẩm du lịch di sản then vẫn đối mặt nhiều thách thức như: Nguy cơ thương mại hóa làm biến dạng di sản, chạy theo thị hiếu du khách, tình trạng “diễn cho có” mất đi chiều sâu văn hóa, thiếu liên kết sản phẩm, chưa hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Số lượng nghệ nhân am hiểu sâu về then không nhiều, trong khi đội ngũ làm du lịch chưa được đào tạo bài bản về văn hóa. Do đó, để phát triển sản phẩm du lịch hiệu quả, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cần xây dựng chiến lược sản phẩm rõ ràng, xác định trình diễn then là sản phẩm lõi trong trục du lịch văn hóa. Các sản phẩm cần được chuẩn hóa về nội dung, kịch bản và chất lượng.
Trong xu hướng du lịch hiện đại, nơi du khách tìm kiếm những trải nghiệm chân thực và giàu bản sắc, di sản then của người Tày Quảng Ninh chính là lợi thế khác biệt không thể sao chép. Và khi di sản văn hóa Tày cất tiếng, du lịch chắc chắn sẽ tìm được con đường phát triển bền vững, giàu bản sắc và đầy cảm xúc.
