Hưởng ứng lời kêu gọi của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước trong việc xây dựng phường xã hội chủ nghĩa (XHCN), ngành XHCN, đơn vị XHCN, Quảng Ninh đang nghiên cứu xây dựng mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa”. Mô hình sẽ lấy người học làm trung tâm, phát triển toàn diện đức - trí - thể - mỹ, phát triển nhân cách, tinh thần người Việt Nam, trung thành với Đảng, đất nước, giữ gìn truyền thống văn hoá. Đề án đề xuất thí điểm tại hai trường phổ thông liên cấp được kỳ vọng mở ra cách tiếp cận mới, đưa giáo dục từ chú trọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện con người.
Năm trụ cột, một mục tiêu phát triển toàn diện
Những năm qua, giáo dục Quảng Ninh đạt nhiều kết quả tích cực về quy mô trường lớp, đội ngũ nhà giáo, cơ sở vật chất và chất lượng giáo dục đại trà, giáo dục mũi nhọn. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 được triển khai, các hoạt động trải nghiệm, giáo dục STEM/STEAM, ngoại ngữ và chuyển đổi số từng bước được mở rộng. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển nguồn nhân lực trong thời đại khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế, bài toán đặt ra không chỉ là nâng cao kết quả học tập, mà còn phải tạo điều kiện để mỗi học sinh phát triển hài hòa về phẩm chất, năng lực, thể chất, thẩm mỹ và kỹ năng sống.
Thực tiễn tại các nhà trường cho thấy, buổi 2 ở nhiều trường chủ yếu dành cho phụ đạo, bồi dưỡng học sinh giỏi và ôn thi. Các nội dung giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống, nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống, lao động, trải nghiệm và hướng nghiệp chưa được tổ chức thành chương trình tăng cường có tính hệ thống, liên thông từ tiểu học đến THPT và có chuẩn đầu ra rõ ràng. Đội ngũ giáo viên hiện cơ bản đáp ứng chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhưng còn thiếu nhân lực chuyên sâu ở một số lĩnh vực như: Ngoại ngữ, tin học, giáo dục thể chất, nghệ thuật, STEM/STEAM và kỹ năng sống. Trong khi đó, một số cơ sở còn thiếu phòng chức năng, không gian thể thao, nghệ thuật và thiết bị phục vụ giáo dục toàn diện.
Chị Nguyễn Thu Hương (phường Hồng Gai), cho biết: Hiện con tôi đang học lớp 4 tại Trường Tiểu học Hồng Gai. Tuy nhiên, buổi chiều các con phần lớn vẫn học các môn học, chưa có các buổi học dành cho nghệ thuật và kỹ năng sống. Tôi rất mong muốn các con được học thêm âm nhạc, múa, võ, bơi… để có thể phát triển toàn diện hơn nữa về sức khỏe, năng lực sáng tạo.
Từ thực tế ấy, dự thảo Đề án triển khai thí điểm mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” của Quảng Ninh giai đoạn 2026-2030 đặt ra hướng tiếp cận mới: Không chỉ tổ chức các hoạt động giáo dục riêng lẻ, mà kết nối chúng thành một hệ sinh thái thống nhất, cùng hướng đến sự phát triển toàn diện của người học. Đây không phải là việc hình thành một loại hình trường học mới về mặt pháp lý, cũng không thay thế chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, mà là tổ chức lại, tích hợp và nâng cao hiệu quả các thành tố giáo dục trong một mô hình có mục tiêu, tiêu chí và cơ chế đánh giá.
Theo định hướng được đề xuất, mô hình lấy người học làm trung tâm, sự phát triển toàn diện con người làm mục tiêu; lấy văn hóa và hệ giá trị làm nền tảng, đội ngũ nhà giáo làm nhân tố quyết định; khoa học - công nghệ và chuyển đổi số làm công cụ, quản trị hiện đại làm động lực. Qua đó, chất lượng giáo dục không chỉ được nhìn nhận qua điểm số, thành tích thi cử, mà còn qua sự trưởng thành về nhân cách, sức khỏe, kỹ năng, năng lực sáng tạo, tinh thần trách nhiệm và mức độ hài lòng của học sinh, phụ huynh, giáo viên.
Năm giá trị cốt lõi được dự thảo Đề án xác định gồm: Yêu nước - Nhân văn - Trí tuệ - Sáng tạo - Trách nhiệm. Đây vừa là định hướng giáo dục, vừa là nền tảng để xây dựng văn hóa học đường, hình thành những công dân có bản lĩnh, biết trân trọng các giá trị truyền thống, làm chủ tri thức và công nghệ, có khả năng thích ứng với sự thay đổi, đồng thời ý thức được trách nhiệm đối với bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước.
Mô hình hướng đến mục tiêu cao nhất là khơi dậy, giáo dục, rèn luyện, lan tỏa các giá trị đặc trưng của con người xã hội chủ nghĩa. Học sinh được tôn trọng, phát triển phù hợp năng lực, nhu cầu, hoàn cảnh và công bằng. Đáng chú ý, dự thảo Đề án định hướng tổ chức chương trình giáo dục tăng cường trong buổi 2 theo các nhóm nội dung tương ứng với năm trụ cột. Các hoạt động được thiết kế liên thông từ lớp 1 đến lớp 12, có yêu cầu cần đạt theo từng giai đoạn, đồng thời kết hợp hỗ trợ học sinh chưa đáp ứng yêu cầu học tập, bồi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội với việc mở rộng cơ hội tham gia các hoạt động nghệ thuật, thể thao, kỹ năng sống và trải nghiệm.
Một điểm nhấn của mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa” là giáo dục lý tưởng xã hội chủ nghĩa cho học sinh. Đề án đặt mục tiêu 100% học sinh được học và hiểu về Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam, chủ nghĩa xã hội và truyền thống lịch sử Đảng bộ thành phố Quảng Ninh. Khi người học chuyển từ “biết” sang “tin - tự hào - hành động - cống hiến”, thì những điều được học sẽ từng bước được thể hiện bằng hành vi, trách nhiệm và khát vọng đóng góp của học sinh.
Theo định hướng này, giáo dục lý tưởng và đạo đức không chỉ dừng ở việc truyền đạt kiến thức hay những bài học lý thuyết, mà được hình thành qua hoạt động thường ngày, cách ứng xử, tinh thần kỷ luật, lòng nhân ái, ý thức lao động và trách nhiệm với cộng đồng. Với Quảng Ninh, những giá trị truyền thống như “Kỷ luật và Đồng tâm”, lịch sử Vùng mỏ, văn hóa địa phương và tinh thần cống hiến được xác định là chất liệu quan trọng để xây dựng nội dung giáo dục gần gũi với học sinh.
Cách tiếp cận này hướng tới khắc phục tình trạng giáo dục tăng cường chủ yếu tập trung vào củng cố kiến thức và luyện thi. Mỗi học sinh, dù có năng lực, sở trường và hoàn cảnh khác nhau, đều cần được tạo điều kiện để khám phá khả năng của bản thân, phát triển thể chất, hình thành thị hiếu thẩm mỹ, rèn luyện kỹ năng và từng bước xác định hướng đi trong tương lai.
Chia sẻ về ý nghĩa của mô hình trường học XHCN, TS. Nguyễn Hương Giang, giảng viên Khoa Xây dựng Đảng, Trường Chính trị Vũ Văn Hiếu, cho biết: Trước hết phải khẳng định, Trường học XHCN không phải một loại hình trường mới, mà là bước nâng tầm phương thức phát triển giáo dục theo chiều sâu. Sự khác biệt lớn nhất nằm ở tính thực chất, toàn diện và hạnh phúc. Nếu như trường học hiện nay đôi khi còn nặng áp lực thi cử và chênh lệch điều kiện cơ sở vật chất giữa các vùng miền, thì mô hình trường học XHCN tập trung giải quyết ba vấn đề cốt lõi. Thứ nhất, đưa chuẩn cơ sở vật chất hiện đại, trường học thông minh, phòng STEM và bể bơi về đồng bộ ngay tại trường công lập. Thứ hai, chuẩn hóa năng lực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và hội nhập ngoại ngữ cho cả thầy và trò. Thứ ba, hiện thực hóa mục tiêu con người phát triển toàn diện, học sinh khi tốt nghiệp không chỉ vững tri thức mà thành thạo thể thao, cảm thụ nghệ thuật và có tinh thần phụng sự Tổ quốc. Như vậy, xây dựng trường học XHCN không phải là tạo ra một ngôi trường xa hoa, mà là dùng sự ưu việt của thể chế để mở ra cơ hội công bằng nhất cho từng đứa trẻ. Đây chính là nền tảng bền vững nhất để xây dựng con người mới và phụng sự sự phát triển của Tổ quốc.
Hướng tới những giá trị thực chất
Để từng bước hiện thực hóa định hướng trên, Quảng Ninh đang nghiên cứu đề xuất thí điểm mô hình tại hai cơ sở giáo dục. Trong đó: Trường TH-THCS-THPT Vũ Văn Hiếu dự kiến thành lập trên cơ sở sáp nhập, tổ chức lại các cơ sở 2, 3 của Trường TH&THCS Hà Tu với Trường THPT Vũ Văn Hiếu tại phường Hà Tu; Trường TH-THCS-THPT Thực hành Sư phạm thuộc Trường Đại học Hạ Long tại phường Vàng Danh.
Việc lựa chọn hai cơ sở được đặt trên cơ sở điều kiện thực tiễn, năng lực tổ chức giáo dục và khả năng kiểm chứng mô hình trong những môi trường khác nhau. Tại khu vực Hà Tu, các cơ sở giáo dục dự kiến sắp xếp lại cùng nằm trong vùng dân cư mang đậm văn hóa Vùng mỏ với các gia đình chủ yếu là công nhân ngành Than, nông dân (nghề trồng trọt, thủy sản), nghề tự do.
Việc thành lập mới trường liên cấp 3 cấp học tạo điều kiện đầu tư đồng bộ các điều kiện tổ chức mô hình trường học mới. Học sinh được thí điểm học tập toàn diện ngay từ khi vào lớp 1, hình thành quy trình đào tạo, rèn luyện liên thông cả 3 cấp học, xây dựng nền tảng phù hợp để triển khai thí điểm mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa”.
Trong khi đó, Trường TH-THCS-THPT Thực hành Sư phạm là trường liên cấp 3 cấp học duy nhất của thành phố, có chất lượng dạy và học tốt. Đội ngũ giáo viên đạt chuẩn và trên chuẩn, đồng thời có đội ngũ chuyên gia, giảng viên chất lượng cao của Trường Đại học Hạ Long tham gia cố vấn, hỗ trợ và giảng dạy. Đáng chú ý, nhà trường hiện có hệ thống phòng học, phòng máy tính, phòng thí nghiệm, không gian mỹ thuật, âm nhạc và có thể khai thác các nguồn lực dùng chung với Trường Đại học Hạ Long như: Thư viện, nhà thi đấu, bể bơi và sân thể thao.
Thực tế nhà trường đã tổ chức các hoạt động STEM, Robotics, tăng cường ngoại ngữ, võ thuật, âm nhạc, mỹ thuật, thể thao và học tập qua dự án. Nổi bật là năm học 2025-2026 đánh dấu bước phát triển mạnh mẽ của nhà trường với quy mô 25 lớp, hơn 1.030 học sinh ở cả 3 cấp học. Hệ thống cơ sở vật chất được đầu tư đồng bộ với 29 phòng học đạt chuẩn, phòng Lab ngoại ngữ, phòng thí nghiệm tích hợp lý - hóa - sinh cùng hệ thống tiện ích hiện đại dùng chung với Trường Đại học Hạ Long như: Bể bơi, sân pickleball, nhà thi đấu đa năng và thư viện số hơn 50.000 đầu sách.
Đặc biệt, nhà trường được đầu tư thêm hơn 4,4 tỷ đồng trang thiết bị phục vụ dạy học từ ngân sách của thành phố. Một trong những điểm nhấn nổi bật khác là hiện 100% học sinh trung học được học chương trình tiếng Anh tăng cường; 100% học sinh tiểu học học với giáo viên bản ngữ ít nhất 2 tiết/tuần. Nhà trường cũng đã triển khai 25 dự án STEM/STEAM liên môn có sản phẩm thực tế.
Tiếp nối thành tích trên, năm học 2026- 2027, Trường TH-THCS-THPT Thực hành Sư phạm tiếp tục hướng tới mục tiêu xây dựng mô hình “Trường học thông minh dựa trên dữ liệu”, mở rộng hợp tác quốc tế, nâng cao chất lượng dịch vụ học sinh và từng bước khẳng định vị thế trung tâm thực hành sư phạm kiểu mẫu của khu vực Đông Bắc.
Cô Lê Thị Thanh Thơ, Hiệu trưởng Trường TH-THCS-THPT Thực hành Sư phạm, cho biết: Ở Trường TH-THCS-THPT Thực hành Sư phạm, sau giờ học chính khóa, học sinh tiếp tục được học tập, trải nghiệm với STEM, ngoại ngữ, thể thao, nghệ thuật… Những hoạt động này đang mở rộng không gian học tập, để các em phát triển năng lực, sở trường.
Chúng tôi cũng rất vui mừng và tự hào khi được thành phố dự kiến chọn để xây dựng mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa”. Bên cạnh việc đầu tư cơ sở vật chất, chúng tôi cũng rất kỳ vọng mô hình mới tạo được sự thống nhất giữa dạy kiến thức với rèn luyện đạo đức, thể chất, thẩm mỹ và trải nghiệm. Các hoạt động được thiết kế liên thông từ lớp 1 đến lớp 12, có mục tiêu theo từng giai đoạn, để học sinh được rèn luyện thường xuyên, chứ không theo phong trào. Khi đó, hệ giá trị mới sẽ thực sự trở thành văn hóa của nhà trường.
Để những định hướng giáo dục trở thành kết quả cụ thể, dự thảo Đề án đặt ra yêu cầu đồng bộ các điều kiện về đội ngũ, cơ sở vật chất, chương trình và quản trị nhà trường. Bên cạnh việc bồi dưỡng giáo viên, mô hình hướng tới huy động giảng viên, chuyên gia, nghệ nhân, nghệ sĩ, huấn luyện viên, vận động viên và các lực lượng xã hội tham gia hoạt động giáo dục theo quy định. Sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và xã hội cũng được xác định là yếu tố quan trọng để tạo môi trường phát triển thống nhất cho học sinh.
Theo dự kiến trong Đề án, tổng mức đầu tư hai dự án trường học là 2.016 tỷ đồng, gồm 948 tỷ đồng cho trường liên cấp xây mới tại Hà Tu và 1.068 tỷ đồng cho Trường Thực hành Sư phạm. Song song với đầu tư điều kiện dạy học, dự thảo Đề án đặt ra yêu cầu xây dựng bộ tiêu chí đánh giá bao quát hoạt động của nhà trường, từ quản trị, đội ngũ, thực hiện năm trụ cột, văn hóa học đường, cơ sở vật chất, chuyển đổi số đến sự phối hợp giữa nhà trường - gia đình - xã hội và kết quả phát triển học sinh.
Theo lộ trình dự kiến, giai đoạn 2026-2027, thành phố tập trung hoàn thiện thủ tục, chuẩn bị các điều kiện và đầu tư cơ sở vật chất; các trường được định hướng tổ chức hoạt động từ năm học 2027-2028. Năm 2030, mô hình sẽ được tổng kết, đánh giá để xem xét hoàn thiện và nghiên cứu nhân rộng những nội dung phù hợp.
Định hướng xây dựng mô hình “Trường học xã hội chủ nghĩa”, Quảng Ninh đang đặt ra một yêu cầu lớn hơn đối với giáo dục, đó là không chỉ trang bị cho học sinh hành trang tri thức, mà còn bồi đắp nhân cách, sức khỏe, bản lĩnh, năng lực sáng tạo và khát vọng cống hiến. Nếu được hoàn thiện và triển khai hiệu quả, mô hình có thể tạo thêm cơ sở thực tiễn để đổi mới cách tổ chức giáo dục, phát huy thế mạnh của từng nhà trường và thu hẹp khoảng cách về cơ hội phát triển giữa các nhóm học sinh. Đó cũng là hướng đi để giáo dục Quảng Ninh từng bước chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng toàn diện, lấy con người làm trung tâm và hiệu quả giáo dục thực chất làm thước đo.
