Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội những năm qua, Quảng Ninh đã ghi dấu ấn đậm nét bằng những cách làm mang tính đột phá. Đặc biệt, thành phố đã chú trọng mở rộng không gian phát triển thông qua việc đổi mới tư duy, nâng cao năng lực quản trị, tổ chức lại không gian lãnh thổ, hoàn thiện hạ tầng giao thông chiến lược… góp phần tạo nên một thành phố Quảng Ninh năng động, hiện đại.
Một trong những điển hình của việc tổ chức lại không gian kinh tế - xã hội của Quảng Ninh là giai đoạn đầu năm 2020 khi sáp nhập toàn bộ huyện Hoành Bồ vào thành phố Hạ Long theo Nghị quyết số 837/NQ-UBTVQH14 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội. Quyết định mang tính bước ngoặt đó không chỉ mở rộng diện tích tự nhiên của Hạ Long lên hơn 1.119km², giúp Hạ Long trở thành đô thị trực thuộc tỉnh có diện tích lớn nhất cả nước, mà quan trọng hơn, nó đã trở thành một mô hình thử nghiệm thành công về tư duy xóa bỏ ranh giới hành chính. Việc đưa Vịnh Cửa Lục trở thành trung tâm kết nối không gian giữa vùng phía Bắc và phía Nam đã giải quyết triệt để "điểm nghẽn" thiếu quỹ đất phát triển đô thị, du lịch và công nghiệp của Hạ Long giai đoạn trước đó.
Thành công từ mô hình Hạ Long mở rộng đã mang lại những kết quả rõ rệt: Hàng loạt công trình hạ tầng trọng điểm như cầu Tình Yêu, cầu Bình Minh cùng các tuyến đường kết nối từ cao tốc Hạ Long - Móng Cái đến các địa phương lân cận lần lượt hoàn thành, góp phần kéo gần khoảng cách giữa khu vực đô thị ven biển và vùng nông thôn, miền núi. Khu vực Hoành Bồ cũ từ một vùng nông - lâm nghiệp khó khăn sau một thời gian ngắn đã chuyển mình mạnh mẽ thành hậu phương sinh thái, phát triển dịch vụ, nông nghiệp công nghệ cao và thu hút các khu công nghiệp sạch. Đây chính là tiền đề thực tiễn quan trọng để Quảng Ninh bứt phá trong giai đoạn hiện nay, sẵn sàng cho việc tái cấu trúc toàn diện không gian đô thị, tinh gọn tổ chức bộ máy chính quyền theo mô hình 2 cấp và sắp xếp lại các xã, phường hiện đại, tối ưu hóa năng lực quản trị công.
Sự thay đổi về địa giới hành chính được định hình rõ nét và quy chuẩn hơn khi ngày 11/2/2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 80/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quy hoạch đã cụ thể hóa cấu trúc không gian kinh tế - xã hội của tỉnh theo mô hình "Một tâm, hai tuyến đa chiều, hai mũi đột phá, ba vùng động lực". Trong đó, không gian kinh tế được tổ chức lại theo hai hành lang chiến lược: Hành lang kinh tế phía Tây kéo dài từ Hạ Long đến Đông Triều, kết nối trực tiếp với Thủ đô Hà Nội và các tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng; Hành lang kinh tế phía Đông nối từ Hạ Long đến Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, gắn liền với Khu kinh tế Vân Đồn và Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái để mở rộng giao thương quốc tế.
Để không gian phát triển mới không chỉ nằm trên bản đồ quy hoạch, Quảng Ninh đã tập trung mọi nguồn lực thực hiện đột phá chiến lược về hạ tầng giao thông với phương châm "đi trước một bước". Quảng Ninh đã hoàn thiện trục cao tốc dài hơn 176km nối từ Hải Phòng qua Hạ Long, Vân Đồn đến tận cửa khẩu Móng Cái. Việc đưa tuyến cao tốc Vân Đồn - Móng Cái vào vận hành đã rút ngắn thời gian di chuyển từ Hà Nội đến Móng Cái xuống chỉ còn khoảng 3 giờ, đưa Quảng Ninh trở thành địa phương sở hữu số km đường cao tốc lớn bậc nhất cả nước.
Bên cạnh đó, hệ thống giao thông hàng không và cảng biển như Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long cùng các cây cầu kết nối liên tỉnh như cầu Bến Rừng, cầu Triều đã phá bỏ hoàn toàn các rào cản tự nhiên, kết nối Quảng Ninh chặt chẽ với Hải Phòng, Bắc Ninh và toàn vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
Chuyển đổi phương thức phát triển từ "nâu" sang "xanh" là chiến lược dịch chuyển từ nền kinh tế phụ thuộc vào khai thác tài nguyên, khoáng sản, ô nhiễm môi trường (kinh tế nâu) sang tăng trưởng xanh, thân thiện với môi trường, phát triển bền vững. Chiến lược này được Quảng Ninh tiên phong thực hiện từ năm 2011. Vốn được biết đến là thủ phủ than của cả nước, từng phụ thuộc rất lớn vào công nghiệp khai khoáng với nhiều hệ lụy về môi trường, Quảng Ninh đã chủ động phân bổ lại toàn bộ không gian lãnh thổ để ưu tiên cho du lịch, dịch vụ, kinh tế biển và công nghiệp chế biến, chế tạo công nghệ cao.
Ý nghĩa của sự chuyển đổi này nằm ở việc mở rộng không gian đã giải phóng đất đai khỏi tư duy khai thác tài nguyên thô, nhường chỗ cho các mô hình kinh tế tuần hoàn và công nghệ cao có giá trị gia tăng lớn. Thay vì phát triển công nghiệp nặng ở khu vực ven bờ, Quảng Ninh tái quy hoạch các khu kinh tế, khu công nghiệp thế hệ mới như KCN Sông Khoai, KCN Đông Mai, KCN Bắc Tiền Phong. Nhờ không gian được quy hoạch bài bản, Quảng Ninh đã thu hút thành công hàng loạt tập đoàn đa quốc gia và các dự án sản xuất công nghệ cao quy mô hàng tỷ USD, như tổ hợp công nghệ Foxconn, Jinko Solar, hay các dự án cơ khí chế tạo ô tô, thiết bị điện tử. Tỷ trọng đóng góp của ngành Than trong thu ngân sách nội địa của thành phố từ mức trên 67% ở giai đoạn trước đã giảm dần xuống mức quanh 30%, nhường dư địa cho dịch vụ - du lịch và công nghiệp chế biến, chế tạo trở thành động lực tăng trưởng mới. Điều này giúp Quảng Ninh duy trì đà tăng trưởng GRDP 2 con số trong suốt nhiều năm liên tiếp.
Bên cạnh đó, không gian du lịch của Quảng Ninh cũng được mở rộng với việc tăng cường liên kết vùng, kết nối 4 trung tâm du lịch trọng điểm của thành phố, đảm bảo tính bền vững, gắn với các sản phẩm đặc thù và nổi trội, bao gồm: Vùng du lịch trung tâm tại Hạ Long và vùng phụ cận; vùng du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh tại Uông Bí, Đông Triều, Quảng Yên; vùng du lịch biển đảo, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí cao cấp tại huyện Vân Đồn, Cô Tô và vùng du lịch biên giới tại khu vực Móng Cái và vùng lân cận. Đồng thời, phát triển không gian du lịch mới ở các địa bàn tiềm năng như: Hải Hà, Tiên Yên, Bình Liêu... Qua đó, từng bước khai thác được thế mạnh, giá trị nổi trội về cảnh quan thiên nhiên, giá trị văn hóa, lịch sử của địa phương.
Điểm đặc biệt trong mở rộng không gian phát triển của Quảng Ninh chính là sự bứt phá về "không gian thể chế" và tư duy quản trị kinh tế hiện đại. Quảng Ninh trở thành điểm sáng toàn quốc khi tiên phong áp dụng thành công các mô hình hợp tác công - tư (PPP) dựa trên nguyên tắc "lấy đầu tư công dẫn dắt đầu tư tư". Minh chứng rõ nhất cho tư duy đột phá này là việc Quảng Ninh chủ động xin cơ chế tự làm đường cao tốc, tự xây sân bay - những nhiệm vụ vốn mặc định thuộc về nguồn vốn ngân sách Trung ương.
Những năm qua, bằng việc bỏ ra một phần vốn ngân sách đóng vai trò "vốn mồi" (đầu tư công), Quảng Ninh đã kích hoạt và huy động hàng chục nghìn tỷ đồng từ các tập đoàn kinh tế tư nhân (đầu tư tư) để hoàn thành các siêu dự án hạ tầng như Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn (sân bay tư nhân đầu tiên tại Việt Nam), Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long, hay tuyến cao tốc Vân Đồn - Móng Cái. Cách làm này không chỉ giúp giảm bớt gánh nặng cho ngân sách Nhà nước, mà còn rút ngắn tối đa thời gian thi công, đưa các công trình vào khai thác với hiệu quả quản trị vượt trội.
Song song với đó, việc mở rộng thể chế còn thể hiện ở tư duy đồng hành, kiến tạo và phục vụ doanh nghiệp. Quảng Ninh không chỉ là địa phương liên tục duy trì vị trí dẫn đầu bảng xếp hạng Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI), Chỉ số Cải cách hành chính (PAR Index) và Chỉ số Hài lòng của người dân (SIPAS) trong nhiều năm liên tiếp, mà còn sáng tạo ra các mô hình quản trị hiệu quả như Trung tâm Phục vụ hành chính công hay Ban Hỗ trợ và Xúc tiến Đầu tư (IPA). Việc đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính, chuyển từ tư duy "quản lý" sang tư duy "phục vụ", minh bạch hóa quy hoạch đã tạo ra một môi trường đầu tư kinh doanh an toàn, thông thoáng.
Sự kết hợp đồng bộ giữa mở rộng không gian địa lý, đột phá hạ tầng giao thông, chuyển đổi phương thức phát triển từ “nâu” sang “xanh” và bứt phá về thể chế quản trị đã tạo thành một mô hình phát triển bền vững. Đó không chỉ là động lực giúp Quảng Ninh phát triển nhanh và khẳng định vị thế cực tăng trưởng phía Bắc trong thời gian qua, mà còn là nền tảng vững chắc để Quảng Ninh thực hiện thành công các mục tiêu chiến lược tại Nghị quyết số 30-NQ/TW của Bộ Chính trị, đưa tỉnh trở thành thành phố năng động, hiện đại.
Thực hiện: Hoàng Quý
Trình bày: Hải Ninh
