Dịch Ebola tại miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo đang lan nhanh hơn khả năng truy vết của lực lượng y tế, khi phần lớn ca bệnh mới được phát hiện ở những người trước đó không nằm trong diện theo dõi. Trong bối cảnh thiếu nhân lực, chậm trả lương, mất an ninh và khó tiếp cận nhiều cộng đồng, các nhân viên y tế tuyến đầu phải làm việc kéo dài để ngăn dịch tiếp tục lan rộng.
Mỗi ngày, nhân viên y tế cộng đồng Gédéon Banga Ngbape cùng các đồng nghiệp tỏa đi khắp các khu dân cư ở miền Đông Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo), tìm những người có thể đã tiếp xúc với các ca nghi nhiễm hoặc xác nhận mắc Ebola.
Họ xử lý hàng chục cảnh báo, truy tìm người tiếp xúc và cố gắng đưa những người có triệu chứng tới cơ sở điều trị trước khi virus có cơ hội lây lan thêm.
Tuy nhiên, hệ thống giám sát đang ngày càng không theo kịp tốc độ lây nhiễm. Khoảng 60-70% ca Ebola mới được phát hiện ở những người trước đó không nằm trong danh sách tiếp xúc cần theo dõi. Điều này đồng nghĩa nhiều trường hợp chỉ được phát hiện sau khi đã phát bệnh và có khả năng lây cho người khác.
“Nếu hệ thống giám sát không hoạt động tốt, toàn bộ công tác ứng phó sẽ bị ảnh hưởng” - anh Ngbape nói. “Giám sát chính là động cơ của cả chiến dịch ứng phó”.
Theo số liệu mới nhất của Chính phủ CHDC Congo, đợt dịch đã khiến hơn 2.200 người tử vong trong tổng số hơn 4.700 ca mắc. Mốc tử vong này được ghi nhận nhanh gần gấp ba lần so với đợt dịch Ebola tại Tây Phi giai đoạn 2014-2016, thảm họa Ebola nghiêm trọng nhất trong lịch sử với hơn 11.000 người thiệt mạng.
“Chúng ta đang đuổi theo virus, còn virus thì đang đi trước chúng ta” - Giám đốc khu vực châu Phi của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bác sĩ Mohamed Yakub Janabi, nhận định.
Ngày 14/8, người đứng đầu cơ quan nhân đạo Liên hợp quốc Tom Fletcher công bố khoản tài trợ khẩn cấp bổ sung 30,5 triệu USD nhằm hỗ trợ kiểm soát dịch.
Làm việc tới nửa đêm, thiếu cả đồ bảo hộ
Tại Nizi, một trong những vùng y tế chịu ảnh hưởng nặng nhất, các đội giám sát nhận trung bình 60-70 cảnh báo mỗi ngày. Công việc thường kéo dài từ sáng đến khuya.
“Tôi rời nhà lúc 8 giờ sáng và trở về khoảng 11 giờ đêm, đôi khi là nửa đêm” - anh Ngbape cho biết. “Sau đó tôi vẫn phải tổng hợp thông tin và lên kế hoạch cho ngày tiếp theo. Tôi thực sự rất mệt, nhưng điều quan trọng với tôi là tiếp tục phục vụ cộng đồng”.
Những nhân viên y tế đi từng nhà tuyên truyền và phát hiện ca nghi nhiễm cũng đối mặt với nhiều nguy cơ nhưng thiếu trang bị cơ bản.
Bà Ana Ndroy Kasime, một nhân viên y tế cộng đồng tại Nizi, cho biết họ không được cung cấp đầy đủ ủng, chất khử trùng và các vật tư bảo hộ khác.
“Khi đi từng nhà, chúng tôi không có đủ thiết bị bảo hộ, dù bản thân cũng có nguy cơ phơi nhiễm” - bà Kasime nói. “Chúng tôi phải tự bỏ tiền mua chất khử trùng”.
Đợt dịch hiện nay do biến thể Ebola Bundibugyo hiếm gặp gây ra. Hiện chưa có vaccine hay phương pháp điều trị được phê duyệt dành riêng cho biến thể này, dù các thử nghiệm đang được tiến hành.
Công tác chống dịch còn bị cản trở bởi đình công của một số nhân viên y tế chưa được trả lương, các mối đe dọa từ lực lượng nổi dậy, tâm lý bất mãn trong cộng đồng và thông tin sai lệch cho rằng Ebola không có thật.
Những khó khăn này đặc biệt nghiêm trọng tại Nizi, thuộc tỉnh Ituri, nơi chiếm khoảng 90% số ca mắc và 80% số ca tử vong do Ebola trên toàn CHDC Congo.
Ngày 13/8, nhân viên tại Trung tâm Điều trị Nizi đình công, khiến cơ sở phải tạm thời đóng cửa. Theo Ngbape, nhiều nhân viên y tế đã hơn ba tháng chưa được trả lương.
Giám đốc Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) Jean Kaseya kêu gọi Chính phủ CHDC Congo thanh toán các khoản nợ lương, nhấn mạnh kinh phí đã có và việc trả lương thuộc trách nhiệm của chính phủ.
Chính phủ cho biết việc chi trả bị chậm do phải xác minh lại danh sách nhân sự sau khi phát hiện tên của những người không liên quan được bổ sung vào bảng lương, đồng thời chuyển phương thức thanh toán từ tiền mặt sang tiền điện tử qua điện thoại.
Bà Kasime cho biết nhân viên y tế cộng đồng như bà vẫn nhận được khoảng 50 USD mỗi tháng, nhưng mức này không tương xứng với khối lượng công việc và rủi ro.
“Họ đang hy sinh và chấp nhận nguy hiểm” - bà Kasime nói. “Nếu những nhân viên này ngừng làm việc, dịch sẽ tiếp tục lan rộng trong cộng đồng”.
Tình trạng bất ổn khiến nhiều người tiếp xúc nằm ngoài tầm kiểm soát
Ngoài thiếu nhân lực và trang thiết bị, địa hình khó khăn và tình trạng mất an ninh cũng khiến việc truy vết tại Nizi gặp nhiều trở ngại.
Dân cư thường xuyên di chuyển do hoạt động khai khoáng hoặc chạy trốn xung đột vũ trang. Nhiều người có thể rời khỏi khu vực trước khi các đội giám sát kịp tiếp cận.
Đường sá xuống cấp, có nơi không thể đi lại, trong khi tình trạng bạo lực giới hạn phạm vi hoạt động an toàn của nhân viên y tế. Hiện chưa rõ có bao nhiêu cộng đồng tại tỉnh Ituri nằm ngoài khả năng tiếp cận của các đội giám sát.
Hàng chục nhóm phiến quân và dân quân hoạt động tại miền Đông CHDC Congo, trong đó có Lực lượng Dân chủ Đồng minh (ADF), nhóm có liên hệ với tổ chức Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng. Tình trạng bất ổn đã buộc một số nhân viên y tế và cứu trợ phải rời các điểm nóng Ebola xa xôi để tới thủ phủ Bunia an toàn hơn.
Bạo lực nhằm vào lực lượng chống dịch cũng xuất phát từ một bộ phận người dân. Theo giới chức y tế địa phương, tính đến giữa tháng 7 đã ghi nhận ít nhất 12 vụ tấn công nhằm vào cơ sở y tế và nhân viên y tế.
Tại Nyakunde, người dân từng tấn công một bệnh viện và xông vào trung tâm điều trị Ebola gần đó, buộc bệnh nhân cùng nhân viên phải sơ tán. Hoạt động chỉ được nối lại vào ngày hôm sau.
Sự phản đối một phần bắt nguồn từ thông tin sai lệch về dịch bệnh và lệnh hạn chế các nghi thức mai táng truyền thống, trong đó người thân trực tiếp chuẩn bị thi thể và đông người tụ tập dự tang lễ, làm tăng nguy cơ lây nhiễm.
Tuy vậy, Ngbape cho biết các đội giám sát tại Nizi chưa bị tấn công và mức độ hợp tác của người dân đã được cải thiện khi cộng đồng hiểu rõ hơn công việc của họ.
Theo ông, duy trì hoạt động giám sát có ý nghĩa quyết định để ngăn một ca nhiễm đơn lẻ phát triển thành chuỗi lây truyền rộng hơn.
Dù kiệt sức vì thời gian làm việc kéo dài và nguồn lực hạn chế, anh Ngbape cho biết chưa có ý định dừng lại.
“Tôi ở đây để cứu mạng người dân” - anh nói.
