Guinea Xích Đạo, quốc gia ở Trung Phi, đang mở rộng chương trình phòng, chống sốt rét từ đảo Bioko ra phần lãnh thổ đất liền và đảo Annobon, hướng tới mục tiêu loại trừ hoàn toàn căn bệnh này trên toàn quốc. Kế hoạch dựa trên những kết quả tích cực sau hơn 20 năm triển khai tại Bioko, trong bối cảnh sốt rét vẫn là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng châu Phi.
Theo số liệu mới nhất của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), khoảng 610.000 người trên toàn cầu tử vong do sốt rét trong năm 2024, trong đó châu Phi chiếm tới 95% tổng số ca mắc và tử vong. Mặc dù y học đã phát triển các loại vaccine mới, châu lục này vẫn gặp nhiều khó khăn trong nỗ lực loại trừ sốt rét vào năm 2030.
Guinea Xích Đạo là quốc gia Trung Phi có diện tích khoảng 28.000 km², dân số khoảng 1,9 triệu người, gồm phần lãnh thổ đất liền giáp Cameroon và Gabon cùng một số đảo trên vịnh Guinea. Khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiều tạo điều kiện thuận lợi cho muỗi sinh sản và lây truyền bệnh sốt rét.
Tuy nhiên, đảo Bioko đã đạt những kết quả đáng kể nhờ kết hợp phun thuốc diệt muỗi trong nhà, sử dụng màn chống muỗi, kiểm soát ấu trùng và theo dõi chặt chẽ tình hình dịch bệnh. Theo Bộ trưởng Y tế Guinea Xích Đạo Mitoha Ondo’o Ayekaba, tỷ lệ nhiễm sốt rét trên đảo đã giảm từ khoảng 50% xuống còn 7%, trong khi số ca tử vong ở trẻ em dưới 5 tuổi giảm 78%.
Một trong những yếu tố quyết định thành công của chương trình là hệ thống thu thập và phân tích dữ liệu. Do Guinea Xích Đạo chưa có hệ thống địa chỉ nhà ở hoàn chỉnh, các đơn vị triển khai đã xây dựng bản đồ dân cư riêng, thống kê từng hộ gia đình, theo dõi hoạt động phun thuốc và ghi nhận các ca mắc bệnh. Những thông tin này giúp các chuyên gia xác định khu vực nguy cơ cao, đánh giá hiệu quả và kịp thời điều chỉnh biện pháp phòng, chống sốt rét.
Bên cạnh đó, chương trình chú trọng xây dựng lòng tin của cộng đồng. Các nhân viên đến từng nhà để giải thích lợi ích của việc phun thuốc, vận động người dân tham gia và duy trì các biện pháp phòng bệnh. Theo những người trực tiếp triển khai, sự kiên trì và thấu hiểu đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả chương trình.
Nguồn tài chính cũng góp phần duy trì những kết quả trên. Trong hơn 20 năm qua, Chính phủ Guinea Xích Đạo cùng các doanh nghiệp dầu khí Mỹ, trong đó có ConocoPhillips và Chevron Oil, đã đầu tư hơn 130 triệu USD cho chương trình phòng, chống sốt rét tại Bioko.
Đầu năm 2026, chính phủ và các doanh nghiệp công bố khoản đầu tư mới trị giá 116 triệu USD để mở rộng chương trình ra phần lãnh thổ đất liền và đảo Annobon.
Trong giai đoạn mới, Guinea Xích Đạo dự kiến kết hợp các biện pháp truyền thống với vaccine R21 theo khuyến nghị của WHO, đặt mục tiêu tiêm chủng cho 300.000 trẻ em. Nước này cũng có kế hoạch sử dụng thiết bị bay không người lái để xác định những khu vực tập trung nhiều muỗi, đồng thời nghiên cứu khả năng ứng dụng muỗi biến đổi gen nhằm hạn chế sự lây truyền ký sinh trùng sốt rét.
Tuy nhiên, việc nhân rộng mô hình Bioko đối mặt với nhiều thách thức. Phần lãnh thổ đất liền có diện tích lớn gấp 13 lần đảo Bioko, đồng thời tiếp giáp Cameroon và Gabon, hai quốc gia có tỷ lệ mắc sốt rét cao. Hoạt động di chuyển qua biên giới của người mang ký sinh trùng và muỗi truyền bệnh có thể làm gia tăng nguy cơ tái lây nhiễm, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia.
Các chuyên gia cũng cảnh báo những biện pháp phòng, chống hiện nay chưa đủ để loại trừ hoàn toàn sốt rét tại khu vực châu Phi cận Sahara. Mỗi địa phương cần xây dựng phương án can thiệp phù hợp với đặc điểm lây truyền bệnh và điều kiện thực tế.
Tiến sĩ Matthew M. Ippolito, chuyên gia về sốt rét tại Trường Y thuộc Đại học Johns Hopkins (Mỹ), nhấn mạnh rằng phát triển kinh tế và cải thiện đời sống người dân là yếu tố then chốt để kiểm soát căn bệnh này lâu dài.
Theo ông, sốt rét gắn liền với tình trạng nghèo đói ở nông thôn. Vì vậy, bên cạnh các giải pháp y tế và công nghệ, Guinea Xích Đạo cần cải thiện điều kiện nhà ở, nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe và bảo đảm người dân được hưởng lợi từ phát triển kinh tế để tiến tới loại trừ sốt rét một cách bền vững.
