Phong trào đòi ly khai tại Alberta, tỉnh giàu dầu mỏ của Canada, đang thu hút sự chú ý trước cuộc bỏ phiếu ngày 19/10 về việc khởi động tiến trình hướng tới trưng cầu dân ý về độc lập. Dù tỷ lệ ủng hộ ly khai hiện chỉ khoảng 23%, phong trào vẫn đặt ra thách thức đối với sự đoàn kết quốc gia của Canada.
Trong nhiều thập kỷ, phong trào đòi ly khai tại tỉnh Alberta của Canada chỉ thu hút sự ủng hộ của một bộ phận nhỏ người dân. Những bất đồng kéo dài với chính quyền liên bang về chính sách năng lượng, phân chia quyền lực và các biện pháp phòng, chống dịch Covid-19 đã thúc đẩy phong trào phát triển. Trong khi đó, các chính sách ưu tiên doanh nghiệp, ngành năng lượng và lập trường phản đối cuộc chiến thương mại cùng tuyên bố muốn biến Canada thành bang thứ 51 của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã giúp Thủ tướng Mark Carney gia tăng sự ủng hộ tại Alberta.
Theo kế hoạch, Alberta sẽ không trực tiếp bỏ phiếu về việc ly khai khỏi Canada vào ngày 19/10. Thay vào đó, cử tri sẽ lựa chọn giữa việc tiếp tục duy trì hiện trạng hoặc bắt đầu các thủ tục pháp lý để tiến tới một cuộc trưng cầu dân ý về độc lập trong tương lai.
Thủ hiến Alberta Danielle Smith, người quyết định tổ chức cuộc bỏ phiếu nhưng ủng hộ tỉnh tiếp tục là một phần của Canada, cho rằng tỷ lệ ủng hộ khởi động tiến trình ly khai, khoảng 23% theo một cuộc thăm dò gần đây, vẫn cao hơn mức bà mong muốn.
Alberta từ lâu có những bất đồng với chính quyền liên bang về chính sách dầu mỏ và phân chia quyền lực. Hai cựu Thủ tướng thuộc đảng Tự do là Pierre Trudeau và con trai ông, Justin Trudeau, đều từng đối mặt làn sóng phản đối mạnh mẽ tại tỉnh này liên quan chính sách năng lượng.
Chính phủ của cựu Thủ tướng Justin Trudeau áp dụng thuế carbon trên toàn quốc cùng nhiều biện pháp ứng phó biến đổi khí hậu khác. Giới lãnh đạo Alberta cho rằng các chính sách này gây bất lợi cho ngành công nghiệp dầu mỏ của tỉnh. Tuy nhiên, theo cựu Thủ hiến Alberta Jason Kenney, các đảng theo đường lối ly khai trước đây thường chỉ giành được khoảng 1-2% số phiếu trong các cuộc bầu cử.
Tình hình bắt đầu thay đổi trong đại dịch Covid-19, đặc biệt sau sự xuất hiện của phong trào biểu tình mang tên “Đoàn xe Tự do” (Freedom Convoy), từng làm tê liệt một số khu vực tại thủ đô Ottawa và phong tỏa các cửa khẩu quan trọng giữa Canada và Mỹ.
“Họ cần một mục tiêu mới. Và phong trào đó dần chuyển thành chủ nghĩa ly khai”, ông Kenney nhận định với hãng tin AP.
Các biện pháp hạn chế trong đại dịch thúc đẩy phong trào ly khai
Jeff Rath, một lãnh đạo phong trào đòi độc lập cho Alberta, cho biết quy định của chính quyền liên bang cấm người Canada chưa tiêm vaccine đi máy bay chính là yếu tố khiến ông quyết định tham gia phong trào.
Ông Rath kể lại từng nói với một người bạn rằng nếu chính quyền của ông Trudeau không cho phép ông rời Alberta, ông sẽ tìm cách đưa cả tỉnh tách khỏi Canada. Theo ông, đại dịch Covid-19 là giọt nước tràn ly, trong khi phong trào Đoàn xe Tự do khiến nhiều người chuyển sang lập trường chính trị cực đoan hơn.
Phong trào Đoàn xe Tự do năm 2022 ban đầu phản đối quy định tiêm vaccine đối với lái xe tải qua biên giới, sau đó phát triển thành làn sóng phản đối rộng lớn hơn nhằm vào các biện pháp hạn chế trong đại dịch.
Cựu Thủ hiến Kenney cho rằng sự bất mãn đối với toàn cầu hóa, chính sách vaccine và các biện pháp phòng, chống dịch đã thúc đẩy nhiều người tham gia biểu tình. Trong khi đó, mạng xã hội giúp những người trước đây hoạt động riêng lẻ kết nối và tổ chức lực lượng. “Họ tìm thấy nhau và tìm được một mục tiêu chung”, ông Kenney nói.
Theo ông, phong trào ly khai cũng ngày càng có tổ chức hơn, với khả năng huy động tài chính, xây dựng bộ máy và thu hút những người có kinh nghiệm vận động tranh cử, gây quỹ chính trị.
Ông Kenney nhận thấy sự giao thoa đáng kể giữa một bộ phận nhà hoạt động ly khai với những người ủng hộ Tổng thống Nga Vladimir Putin hoặc tin vào các thuyết âm mưu liên quan Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh nhận định này chỉ đề cập một số nhà hoạt động, không đại diện cho toàn bộ cử tri ủng hộ ly khai. Theo ông, nhiều người dân Alberta chỉ muốn thông qua lá phiếu để bày tỏ sự bất mãn với chính quyền liên bang tại Ottawa.
Ông Kenney cũng cho rằng phong trào “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” (MAGA) đã truyền cảm hứng cho một số nhà hoạt động ly khai. Những người này tìm cách gia nhập và gây ảnh hưởng trong đảng Bảo thủ Thống nhất do ông sáng lập, với một số kết quả nhất định.
Bà Danielle Smith thay thế ông Kenney giữ chức Thủ hiến Alberta năm 2022 sau khi thu hút sự ủng hộ của các thành viên đảng Bảo thủ Thống nhất bất mãn với những biện pháp hạn chế trong đại dịch.
Theo ông Kenney, phong trào Đoàn xe Tự do và phong trào ly khai có nhiều gương mặt chủ chốt giống nhau.
Thủ tướng Carney nhận được sự ủng hộ đáng chú ý tại Alberta
Thủ tướng Canada Mark Carney coi việc mở rộng thị trường xuất khẩu dầu mỏ của Alberta là một ưu tiên quốc gia, đồng thời ủng hộ đề xuất xây dựng đường ống dẫn dầu tới bờ biển phía tây Canada.
Các chính sách thân thiện hơn với doanh nghiệp và ngành năng lượng, cùng lập trường phản đối cuộc chiến thương mại và những tuyên bố muốn biến Canada thành bang thứ 51 của Tổng thống Mỹ Donald Trump, đã giúp ông Carney giành được mức độ ủng hộ đáng chú ý tại Alberta, địa phương vốn có truyền thống bảo thủ.
Ông Kenney, một trong những nhân vật bảo thủ từng chỉ trích mạnh mẽ cách tiếp cận của cựu Thủ tướng Justin Trudeau đối với Alberta, nhận định ông Carney hiểu những bất bình và nguyện vọng của người dân địa phương, đồng thời đang điều chỉnh chính sách năng lượng theo hướng phù hợp hơn.
Trong khi đó, lãnh đạo phong trào ly khai Jeff Rath thừa nhận Thủ tướng Carney là một đối thủ đáng gờm. Ông Rath cho biết hầu hết các chính trị gia có ảnh hưởng tại Alberta và trên toàn Canada đều phản đối phong trào ly khai, khiến mục tiêu của những người ủng hộ độc lập gặp nhiều trở ngại.
Theo ông, nếu phe ly khai giành được hơn 30% số phiếu trong cuộc bỏ phiếu sắp tới, đó đã là kết quả rất đáng khích lệ, dù vẫn thấp hơn nhiều so với mức đa số cần thiết.
Về phần mình, Thủ tướng Carney nhấn mạnh Canada đang đối mặt những thách thức thực sự đối với nền kinh tế, an ninh và đời sống người dân. “Chúng ta phải mạnh mẽ, và chúng ta mạnh mẽ hơn khi đoàn kết”, ông Carney khẳng định.
Những người ủng hộ ly khai tìm kiếm sự hậu thuẫn từ Washington
Alberta xuất khẩu khoảng 90% lượng dầu thô sang Mỹ. Trong bối cảnh đó, các nhà hoạt động đòi độc lập đã trực tiếp vận động giới chức tại Washington.
Ông Rath xác nhận ông cùng những người ủng hộ độc lập đã có 3 cuộc gặp với các quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ, đồng thời trình bày tài liệu về những lợi ích mà một Alberta độc lập có thể mang lại cho Washington.
Theo ông Rath, những người tham gia các cuộc gặp có liên hệ trực tiếp với Nhà trắng. Ông cũng cho biết đề xuất xây dựng đường ống dẫn dầu qua lãnh thổ Mỹ tới Thái Bình Dương là một trong những nội dung thảo luận tại cuộc gặp gần nhất với Bộ Ngoại giao Mỹ.
Về phía Mỹ, Bộ Ngoại giao cho biết cơ quan này thường xuyên tiếp xúc với nhiều nhóm đại diện khác nhau, đồng thời khẳng định quyết định liên quan cuộc bỏ phiếu thuộc về người dân Alberta.
Cựu Thủ hiến Kenney chỉ trích các hoạt động vận động tại Washington, cho rằng những người không có bất kỳ sự ủy nhiệm dân chủ nào lại thảo luận với chính phủ nước ngoài về quy chế của một quốc gia riêng biệt chưa tồn tại là điều phi lý. Trong khi đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent từng gọi Alberta là “đối tác tự nhiên” của Mỹ.
Triển vọng của phong trào ly khai
Keith Wilson, một lãnh đạo khác của phong trào đòi độc lập cho Alberta, từng là luật sư chính đại diện cho những người tổ chức phong trào Đoàn xe Tự do năm 2022, cho rằng cuộc bỏ phiếu sắp tới có thể giúp Alberta gia tăng vị thế trong các cuộc đàm phán với chính quyền liên bang, ngay cả khi tỉnh không giành độc lập.
Theo ông Wilson, đây là một công cụ tạo lợi thế thương lượng. Ông cho biết có thể chấp nhận những thay đổi đáng kể trong cơ cấu quan hệ giữa Alberta và Ottawa mà không nhất thiết phải tiến tới ly khai hoàn toàn.
Cựu Thủ hiến Kenney nhận định phong trào ly khai khó có thể suy giảm trong thời gian tới. Theo ông, ngay cả khi chỉ giành được 10-20% số phiếu, phong trào vẫn đạt mức ủng hộ vượt xa kết quả lịch sử của các lực lượng ly khai tại Alberta. Nếu tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu thấp khiến tỷ lệ ủng hộ phe ly khai tăng lên gần 30%, các nhà hoạt động có thể càng quyết tâm thúc đẩy mục tiêu của mình.
Ông Kenney cho rằng phong trào này chưa tạo ra mối đe dọa đối với sự thống nhất của Canada, nhưng có thể gây chia rẽ trong lực lượng chính trị bảo thủ.
Alberta không phải địa phương duy nhất đặt ra thách thức đối với sự đoàn kết quốc gia tại Canada. Ngày 5/10, cử tri tỉnh Quebec đưa đảng Parti Québécois, lực lượng theo đường lối ly khai, trở lại nắm quyền. Tuy nhiên, tỷ lệ ủng hộ độc lập tại Quebec hiện chỉ vào khoảng 30%.
Lãnh đạo đảng này tuyên bố sẽ không tổ chức trưng cầu dân ý về độc lập trong thời gian ông Donald Trump còn giữ chức Tổng thống Mỹ. Trước đây, cử tri Quebec đã hai lần bác bỏ phương án độc lập, gần nhất trong cuộc trưng cầu dân ý năm 1995 với tỷ lệ phiếu chênh lệch rất nhỏ.
