Vốn rừng phong phú, hệ sinh thái rừng đa dạng, những sinh cảnh rừng tươi đẹp cùng chiều sâu văn hóa, đời sống cư dân bản địa gắn với rừng... đang mở ra không gian phát triển mới cho du lịch Quảng Ninh. Khai thác hiệu quả du lịch rừng, tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng và gìn giữ vốn rừng cũng đang là câu chuyện Quảng Ninh đặt ra cho mình trên hành trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đưa kinh tế xanh trở thành động lực phát triển.
Từ vốn rừng đến sản phẩm du lịch
Ở thôn Kỳ Sơn, xã Kỳ Thượng, những lối đi xuyên rừng, dòng suối trong lành và khoảng xanh của núi non đang trở thành một phần trong hành trình khám phá của du khách. Từ những chuyến đi giữa rừng trúc và cây cổ thụ đến bữa cơm mang hương vị núi rừng, cuộc sống thường ngày của người dân bản địa vùng cao dần mở ra những trải nghiệm hấp dẫn với khách phương xa. Cũng từ đó, cảnh quan và nếp sống bản địa đang được người dân khai thác để làm du lịch, tạo thêm việc làm, thu nhập ngay trên quê hương.
Nằm giữa không gian ấy, Khu du lịch Am Váp Farm đang từng bước khai thác cảnh quan rừng, suối kết hợp với văn hóa bản địa để tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho du khách.
Tìm thấy sự mới mẻ từ cảnh quan tự nhiên núi rừng ở Am Váp Farm, anh Phạm Thành Đức, du khách phường Hạ Long, thích thú được khám phá rừng trúc, ngắm những cây cổ thụ, tắm suối, chèo kayak và tìm hiểu thiên nhiên qua sự dẫn dắt của người địa phương. Trở về sau chuyến đi rừng, anh được thưởng thức những món ăn mang hương vị núi rừng, sử dụng dịch vụ lưu trú cùng các hoạt động giao lưu văn hóa, văn nghệ đậm bản chất đời sống bản làng. Anh Phạm Thành Đức chia sẻ: “Điều tôi thích ở khu du lịch này là được gần gũi với thiên nhiên, hòa mình giữa không gian rừng xanh bạt ngàn. Được chèo sup, ngắm cây cối và tận hưởng không khí mát mẻ khiến tôi thấy rất dễ chịu. Những điều ấy có thể quen thuộc với người dân ở đây, nhưng với tôi lại là trải nghiệm đáng nhớ”.
Từ những trải nghiệm tại Kỳ Sơn, xã Kỳ Thượng, định hướng phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên hệ sinh thái rừng, suối và sự am hiểu thiên nhiên của cộng đồng. Ông Linh Hồng Nguyên, Trưởng Phòng Văn hóa – Xã hội xã Kỳ Thượng, cho biết: Trong đề án phát triển du lịch giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2035, các thôn, bản có rừng được xác định là những hạt nhân phát triển du lịch sinh thái, cộng đồng và nghỉ dưỡng. Các sản phẩm nổi bật của xã sẽ là “Hành trình giữa đại ngàn Kỳ Thượng” kết hợp đi bộ khám phá rừng, trải nghiệm khe thác, cắm trại, nghỉ dưỡng sinh thái với tìm hiểu văn hóa và nâng cao nhận thức bảo tồn thiên nhiên, các hoạt động trải nghiệm khe suối, chèo thuyền, cắm trại gắn với đời sống người Dao Thanh Phán; đồng thời xây dựng tuyến đi bộ chinh phục đỉnh Thiên Sơn thành sản phẩm đặc trưng. Cảnh quan rừng tự nhiên, rừng trúc, khe suối cùng giá trị đa dạng sinh học của Khu bảo tồn thiên nhiên Đồng Sơn – Kỳ Thượng là nguồn lực để hình thành những hành trình khám phá có chiều sâu hơn. Qua đó, không gian rừng được kết nối với dịch vụ tại bản làng, mở thêm cơ hội để người dân tham gia hướng dẫn, phục vụ lưu trú, ẩm thực và giới thiệu tri thức bản địa.
Trong tổng số khoảng 320.000ha rừng của Quảng Ninh, rừng đặc dụng và rừng phòng hộ chiếm khoảng 40%. Đây là những khu vực có độ che phủ cao, cấu trúc rừng đa tầng, hệ động, thực vật phong phú. Những cánh rừng xanh ngút ngàn, thảm thực vật đa dạng, nhiều loài quý hiếm, đỉnh núi mây phủ, hang động, thác nước và những dòng suối len lỏi dưới tán rừng tạo nên cảnh quan thiên nhiên thơ mộng, giàu sức hấp dẫn, mở ra tiềm năng phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, khám phá và trải nghiệm thiên nhiên.
Cùng với Kỳ Thượng, xã Hoành Mô cũng đang từng bước định hình phát triển du lịch từ những cánh rừng hồi, cảnh quan thác, suối và tri thức bản địa. Theo đó, giai đoạn 2025-2030, địa phương hình thành tuyến tham quan rừng hồi, trải nghiệm thu hái, chưng cất tinh dầu và chế biến sản phẩm. Tại Khe Tiền – Sông Moóc, Cao Sơn, hành trình đi bộ xuyên rừng được kết nối với khám phá thác nước, tìm hiểu văn hóa người Dao Thanh Phán và lưu trú tại bản làng. Cách làm này góp phần đa dạng hóa trải nghiệm, đồng thời tạo thêm cơ hội sinh kế cho người dân từ khai thác hợp lý tiềm năng du lịch rừng.
Với hơn 5.000ha rừng hồi tập trung, Hoành Mô là địa phương có diện tích rừng hồi lớn và tập trung nhất thành phố. Những cánh rừng hồi uốn lượn quanh những thôn bản Hoành Mô, hương hoa hồi thoang thoảng, gắn với đời sống lao động của người dân, đó là những khung cảnh rừng đẹp, sống động và rất khác biệt để giúp Hoành Mô thu hút du khách. Đặc biệt, việc 26 cây cổ thụ vừa được công nhận là Cây Di sản Việt Nam và việc phát hiện quần thể khoảng 2.000 cây chè lâu năm trong rừng phòng hộ Nà Pò đã bổ sung thêm vốn liếng giàu có cho du lịch gắn với rừng ở Hoành Mô. Theo ông Nguyễn Kiên Trung, Phó Chủ tịch UBND xã Hoành Mô, xã đang triển khai một dự án sáng tạo, đó là thí điểm ghép các mắt chè lấy từ những cây chè trong rừng Nà Pò lên trên thân cây sở nhiều năm tuổi để tạo vùng nguyên liệu chè cổ thụ, tạo ra một sản phẩm mới cho trải nghiệm du lịch rừng Hoành Mô.
Lợi thế du lịch rừng của Quảng Ninh hiện diện ở nhiều khu vực có giá trị sinh học và cảnh quan đặc sắc. Nổi bật là Vườn quốc gia Bái Tử Long, một trong 15 Vườn Di sản ASEAN của Việt Nam; rừng Yên Tử với những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, gắn với dấu tích tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông, bao bọc quần thể di sản thế giới Yên Tử. Rừng Đồng Sơn – Kỳ Thượng được ví như “mái nhà chung” của hàng nghìn loài động, thực vật, trong đó có 64 loài quý hiếm, 43 loài ghi trong Sách đỏ Việt Nam và 59 loài được liệt kê trong Danh lục đỏ IUCN. Bên cạnh đó là những cánh rừng hùng vĩ ở miền Đông, dọc tuyến biên giới, rừng đầu nguồn với các đỉnh núi cao, thác nước cùng những dải rừng ngập mặn ven biển. Tất cả tạo nên nguồn tài nguyên phong phú để Quảng Ninh phát triển các sản phẩm du lịch sinh thái, khám phá thiên nhiên.
Đánh thức "mỏ vàng" sinh thái dưới tán rừng
Từ rừng tự nhiên trên núi cao đến rừng ngập mặn, rừng phòng hộ ven biển, Quảng Ninh có điều kiện phát triển đa dạng sản phẩm du lịch sinh thái mang đặc trưng riêng. Cảnh quan núi rừng, hồ, thác, suối cùng hệ động, thực vật phong phú tạo tiềm năng cho các hoạt động khám phá, nghỉ dưỡng và giáo dục môi trường. Đặc biệt, lợi thế rừng gần biển cho phép kết nối hài hòa du lịch rừng với du lịch biển, đảo, khám phá di sản và trải nghiệm văn hóa cộng đồng. Qua đó, không chỉ làm phong phú hành trình của du khách, du lịch rừng còn mở thêm hướng khai thác tiềm năng bản địa, tạo động lực phát triển kinh tế cho các địa phương.
Đồng chí Nghiêm Xuân Cường, Phó Chủ tịch HĐND thành phố, cho biết: Hệ thống giao thông thuận lợi của Quảng Ninh càng đẩy yếu tố rừng Quảng Ninh gần biển và không mâu thuẫn với du lịch biển thành lợi thế, cho phép hình thành những tour du lịch thu hút khách trải nghiệm cả lên rừng, xuống biển, kéo theo sinh kế, việc làm và thu nhập cho người dân.
Một bước đi cụ thể của Quảng Ninh là tháng 6/2025, Quảng Ninh phê duyệt Đề án du lịch sinh thái trong rừng phòng hộ miền Đông. Trên diện tích 1.628ha, đề án định hướng hình thành 4 tuyến, 19 điểm du lịch, tận dụng hệ thống đường mòn, đường tuần tra bảo vệ rừng, đường ven biển và các tuyến dân sinh hiện có. Các địa danh như Trà Cổ, bãi Đá Đen, Vĩnh Thực, Vĩnh Trung, thác 72 Gian, suối Hải Sơn, hồ Tràng Vinh được định hướng phát triển các hoạt động tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí gắn với giáo dục môi trường, bảo tồn và phát triển rừng. Đây là cơ sở để khai thác tiềm năng cảnh quan, từng bước hình thành các sản phẩm du lịch sinh thái đặc trưng của vùng Đông Bắc.
Hiện nay, Ban Quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng miền Đông đã triển khai các hoạt động cho thuê môi trường rừng và mở các gói đấu thầu để thu hút doanh nghiệp đầu tư. Trong đó, Công ty MBG Lạc Sanh Phú Yên là một trong những đơn vị tiên phong triển khai đầu tư dự án du lịch Bình Ngọc với tổng giá trị xây dựng gần 200 tỷ đồng, mục tiêu hình thành sản phẩm nghỉ dưỡng gắn với cảnh quan tự nhiên.
Cùng thời gian này, Quảng Ninh cũng đã công nhận điểm du lịch sinh thái đảo Đá Dựng là điểm du lịch cấp tỉnh, trong đó, quy mô điểm du lịch rộng 66ha, bao gồm 38ha là diện tích rừng tự nhiên.
Một động lực quan trọng thúc đẩy du lịch rừng là Nghị định số 91/2024/NĐ-CP ngày 18/7/2024 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Lâm nghiệp. Nghị định góp phần tháo gỡ những vướng mắc về trình tự, thủ tục lập, thẩm định, phê duyệt và triển khai đề án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong rừng đặc dụng, quy định về quản lý hoạt động du lịch, thời hạn và giá thuê môi trường rừng, gia hạn hợp đồng cũng như khấu trừ tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng trên diện tích cho thuê. Trên cơ sở đó, Quảng Ninh định hướng vận dụng các quy định của Nghị định làm hành lang pháp lý để khai thác hiệu quả tiềm năng kinh tế dưới tán rừng, trong đó có phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn và phát triển rừng.
Ông Phạm Thế Mỹ, Phó Giám đốc Công ty CP đầu tư và phát triển Bảo Nguyên, đơn vị đầu tư Dự án du lịch sinh thái đảo Đá Dựng, xã Đầm Hà, phân tích: Với Nghị định số 91/2024/NĐ-CP, quy định thời hạn thuê môi trường rừng đến 30 năm, giá thuê từ 1% doanh thu, gia hạn thêm thời hạn thuê môi trường rừng đến 20 năm, được miễn chi trả tiền dịch vụ môi trường rừng cho phần diện tích đã thuê… Đặc biệt, quy định trên tổng diện tích của khu vực cho thuê môi trường rừng, chủ dự án có thể dành 2% - 5% quỹ đất để xây dựng các công trình phục vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ… Điều này khiến các tổ chức, cá nhân kinh doanh du lịch trong rừng đặc dụng yên tâm để đầu tư.
Nhấn mạnh thêm về thuận lợi phát triển du lịch rừng khi Nghị định số 91/2024/NĐ-CP đi vào triển khai trong thực tế, ông Nguyễn Văn Bông, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm (Sở NN&MT) cho rằng: Chỉ riêng quy định dành 2% - 5% quỹ đất trên tổng diện tích của khu vực cho thuê môi trường rừng để xây dựng các công trình phục vụ du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trong rừng đặc dụng và rừng phòng hộ đã tăng sức hút đầu tư cho du lịch rừng ở Quảng Ninh.
Trên cơ sở hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, Quảng Ninh đang tiếp tục xem xét các đề án, dự án phát triển du lịch sinh thái dưới tán rừng của các đơn vị như: Vườn quốc gia Bái Tử Long, Yên Tử, Đồng Sơn – Kỳ Thượng…
Ông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phát triển Tùng Lâm cho biết, doanh nghiệp đã sớm lên ý tưởng phát triển các tour thiền dưới đường tùng, điểm nghỉ chân giữa rừng, không gian check-in với mai vàng Yên Tử, lối đi bộ qua vườn trúc, những cây đại cổ thụ ở vườn tháp và tuyến xuyên rừng dành cho du khách yêu thích khám phá hệ động, thực vật. Tuy nhiên, các ý tưởng này chưa thể triển khai do còn thiếu hướng dẫn cụ thể. Theo ông Thanh, Nghị định số 91/2024/NĐ-CP mở ra hướng đi thuận lợi hơn, tạo cơ sở để doanh nghiệp từng bước hiện thực hóa ý tưởng, sớm hình thành những sản phẩm du lịch rừng đặc trưng của Yên Tử.
Sở hữu tài nguyên rừng phong phú, hệ sinh thái đa dạng cùng những chuyển biến tích cực về cơ chế, chính sách, Quảng Ninh đang từng bước khai thác tiềm năng du lịch rừng theo hướng bài bản, tương xứng với lợi thế. Những vướng mắc về thể chế dần được tháo gỡ, tạo thêm cơ sở để hình thành các sản phẩm du lịch đặc sắc, gắn khai thác cảnh quan với bảo tồn thiên nhiên. Khi kết nối với du lịch biển, đảo, di sản và văn hóa, du lịch rừng sẽ góp phần đa dạng hóa trải nghiệm, gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến Quảng Ninh, đồng thời tạo động lực thúc đẩy du lịch trở thành ngành kinh tế chủ lực trong hành trình phát triển xanh của thành phố Quảng Ninh.
