Phát huy lợi thế về cảnh quan, văn hóa và tài nguyên bản địa, các địa phương của Quảng Ninh đang từng bước đa dạng hóa sản phẩm du lịch, gắn khai thác tiềm năng với tạo sinh kế cho người dân. Những mô hình du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và nghỉ dưỡng trải nghiệm không chỉ mở ra hướng phát triển kinh tế mới mà còn góp phần gìn giữ bản sắc, bảo vệ môi trường, cải thiện đời sống nhân dân, tạo động lực xây dựng nông thôn mới ngày càng khang trang, văn minh và bền vững.
Ra đời năm 2020 từ ý tưởng của những thanh niên địa phương, Kỳ Thượng Am Váp Farm tại thôn Kỳ Sơn, xã Kỳ Thượng, đã từng bước phát huy lợi thế cảnh quan thiên nhiên và bản sắc văn hóa người Dao, trở thành mô hình du lịch cộng đồng góp phần tạo sinh kế mới cho người dân. Giữa không gian núi rừng nguyên sơ, không khí trong lành, du khách có cơ hội khám phá đời sống văn hóa bản địa tại nhà cộng đồng là nơi lưu giữ, trưng bày trang phục truyền thống và nông cụ sản xuất; tìm hiểu nghề thêu thổ cẩm, các bài thuốc dân gian, và nghi lễ văn hóa đặc trưng như lễ Cấp sắc...Đồng thời du khách có thể trải nghiệm ngâm chân bằng thảo dược, thưởng thức ẩm thực địa phương, tham gia trò chơi dân gian như ném còn, đẩy gậy hay chèo thuyền, ngắm rừng, cưỡi ngựa giữa thiên nhiên mang đến hành trình khám phá đậm sắc màu văn hóa vùng cao.
Ông Nguyễn Đăng Thắng, du khách đến từ phường Hạ Long, TP Quảng Ninh chia sẻ: “Tôi rất ấn tượng với cảnh quan núi rừng còn nguyên sơ, không khí trong lành và yên bình. Ở đây, gia đình tôi và các du khách được trải nghiệm nhiều hoạt động thú vị, đặc biệt là trực tiếp tìm hiểu, thực hành kỹ thuật thêu thổ cẩm cùng người dân địa phương, và cũng rất thích các hoạt động chèo thuyền, cưỡi ngựa... Bà con rất thân thiện, mến khách, cách làm du lịch cũng chuyên nghiệp tạo cảm giác gần gũi, thoải mái. Tôi sẽ giới thiệu điểm đến này tới bạn bè và mong muốn quay trở lại để tiếp tục tham quan, trải nghiệm”.
Cùng với hạ tầng giao thông được đầu tư nâng cấp, thiết chế văn hóa và không gian sinh hoạt cộng đồng từng bước được hoàn thiện, du lịch đang góp phần tạo diện mạo mới cho Kỳ Sơn nói riêng, Kỳ Thượng nói chung, đồng thời đưa những giá trị thiên nhiên và văn hóa truyền thống trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, cải thiện đời sống nhân dân.
Nếu Kỳ Thượng Am Váp Farm khai thác lợi thế cảnh quan núi rừng và bản sắc văn hóa đồng bào Dao để phát triển du lịch cộng đồng, thì tại thôn Sông Moóc, xã Hoành Mô, homestay Hương Hồi Quế lại tạo dấu ấn từ kiến trúc nhà truyền thống và trải nghiệm khám phá những cánh rừng hồi. Được đầu tư bởi gia đình anh Dường Phúc Thím, homestay gồm hai căn nhà trình tường mang phong cách kiến trúc của người Dao, hòa mình giữa không gian núi rừng, ruộng bậc thang và những nếp nhà bình yên của bản làng. Dù quy mô còn nhỏ, nơi đây vẫn được bố trí không gian lưu trú khép kín, sạch sẽ; nội thất tạo điểm nhấn bằng những họa tiết thổ cẩm trên rèm cửa, gối trang trí, kết hợp cửa sổ rộng mở ra khung cảnh thiên nhiên. Một phòng có sức chứa khoảng 8–10 người, phù hợp với nhóm khách đông; phòng còn lại dành cho những du khách muốn có không gian nghỉ ngơi riêng tư.
Không chỉ phục vụ lưu trú, homestay còn có khu bếp mở và không gian sinh hoạt chung, nơi gia đình trực tiếp chuẩn bị những bữa ăn phục vụ du khách. Ẩm thực địa phương trở thành một phần của trải nghiệm, giúp du khách cảm nhận rõ hơn nếp sinh hoạt và văn hóa bản địa qua những bữa cơm quây quần giữa không gian núi rừng. Từ đây, du khách có thể khám phá bản làng, trekking qua những cánh rừng hồi, tìm đến suối, thác nước và trải nghiệm đời sống thường ngày của người dân địa phương. Đặc biệt, vào mùa hồi, mùa lúa chín hay mùa cỏ lau, cảnh sắc vùng cao mang đến những trải nghiệm riêng, thu hút cả khách trong nước và khách quốc tế. Anh Dường Phúc Thím cho biết: “Để nâng cao chất lượng dịch vụ, chúng tôi cùng các nhân viên tham gia những lớp đào tạo kỹ năng phục vụ do xã tổ chức, đồng thời học hỏi thêm kinh nghiệm trong cách bài trí phòng nghỉ, chế biến món ăn, đón tiếp khách. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng quảng bá homestay và các dịch vụ trải nghiệm trên những nền tảng mạng xã hội để nhiều du khách biết đến hơn”.
Trong 9 tháng đầu năm 2026, homestay Hương Hồi Quế đạt doanh thu 289 triệu đồng, bước đầu tạo thêm nguồn thu, mở ra hướng phát triển sinh kế bên cạnh sản xuất nông, lâm nghiệp truyền thống.
Không chỉ ở vùng núi, biên giới, tại đặc khu Cô Tô, lợi thế biển đảo cũng đang được khai thác để phát triển các mô hình nghỉ dưỡng xanh, kết hợp trải nghiệm đời sống và văn hóa địa phương. Cô Tô Lương Chi tại khu phố Chàng Sơn là một mô hình nghỉ dưỡng nhà vườn nằm nổi bật với không gian nhiều cây xanh, thoáng mát. Từ phòng gia đình hướng sân vườn, bungalow đến villa nguyên căn, các loại hình lưu trú đáp ứng nhu cầu đa dạng của gia đình, nhóm bạn và đoàn khách đông người. Cùng với những tiện ích phục vụ sinh hoạt, tổ chức tiệc ngoài trời và dịch vụ xe điện đưa đón, không gian nghỉ dưỡng còn tạo điều kiện để du khách thư giãn, tận hưởng nhịp sống bình yên giữa vùng biển đảo.
Không chỉ dừng lại ở lưu trú, mô hình còn kết nối du khách với những trải nghiệm mang nét đặc trưng của Cô Tô như: tìm hiểu quy trình chế biến nước mắm truyền thống, tham quan vườn tùng, câu cá và sinh hoạt giữa không gian nhà vườn. Các hoạt động tuyên truyền, vận động du khách chung tay thu gom rác, giữ gìn vệ sinh bãi biển cũng góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Qua đó, hành trình khám phá không chỉ có nghỉ dưỡng, tham quan mà còn mở ra cơ hội tìm hiểu văn hóa, sinh kế của người dân và trách nhiệm gìn giữ hệ sinh thái biển đảo.
Thực tiễn từ các mô hình cho thấy, phát triển du lịch không chỉ đòi hỏi khai thác hiệu quả tiềm năng sẵn có mà còn cần sự chủ động của người dân trong nâng cao chất lượng dịch vụ, gìn giữ bản sắc và bảo vệ môi trường. Khi người dân trở thành chủ thể trực tiếp tham gia và có thêm thu nhập từ du lịch, những giá trị của mỗi vùng đất sẽ được phát huy, góp phần tạo dựng môi trường sống ngày càng văn minh, nâng cao chất lượng xây dựng nông thôn mới theo hướng bền vững.
