Trong dòng chảy phát triển của Quảng Ninh, than không chỉ là nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn trở thành nền tảng của một vùng công nghiệp, góp phần hình thành văn hóa Vùng mỏ và là động lực quan trọng của tăng trưởng. Từ hơn một thế kỷ khai thác than đến quá trình xây dựng và phát triển ngành Than Việt Nam, lớp lớp thế hệ công nhân mỏ đã hun đúc nên truyền thống "Kỷ luật và Đồng tâm", tạo dựng bản lĩnh con người Quảng Ninh và đóng góp bền bỉ vào sự phát triển của địa phương cũng như đất nước.
Lịch sử phát triển của Quảng Ninh gần như song hành với lịch sử khai thác than. Từ cuối thế kỷ XIX, khi những mỏ than vùng Hòn Gai, Cẩm Phả, Uông Bí được đưa vào khai thác, một vùng đất vốn thưa dân đã dần hình thành các khu công nghiệp, cảng biển, tuyến đường sắt, hệ thống giao thông và những khu dân cư sầm uất. Từ đó, than không chỉ là nguồn nhiên liệu phục vụ phát triển đất nước mà còn là nền tảng hình thành các đô thị mỏ, tạo nên diện mạo của Quảng Ninh hôm nay.
Cũng trên vùng đất ấy đã ra đời truyền thống vẻ vang của giai cấp công nhân Vùng Mỏ với tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm”. Từ cuộc Tổng bãi công ngày 12/11/1936 đến những năm tháng vừa sản xuất vừa chiến đấu, lớp lớp thợ mỏ đã góp phần viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc. Truyền thống ấy không chỉ trở thành giá trị tinh thần của ngành Than mà còn trở thành một phần bản sắc của Quảng Ninh – vùng đất luôn biết vượt qua khó khăn bằng ý chí đoàn kết và tinh thần đổi mới.
Bước vào thời kỳ phát triển mới, ngành Than tiếp tục giữ vai trò là một trong những trụ cột kinh tế của tỉnh và của đất nước. Hàng chục triệu tấn than mỗi năm được khai thác, chế biến và cung cấp cho các nhà máy điện, các ngành công nghiệp trọng điểm, góp phần bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Cùng với đó là hàng vạn lao động có việc làm ổn định, hệ thống hạ tầng giao thông, cảng biển, logistics, cơ khí, đào tạo nghề… tiếp tục được đầu tư, tạo sức lan tỏa cho nhiều lĩnh vực kinh tế khác.
Điều đáng ghi nhận là ngành Than đang chuyển mạnh từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và hiệu quả theo chiều sâu, lấy khoa học - công nghệ làm động lực. Nhiều mỏ hầm lò đã đưa vào sử dụng các lò chợ cơ giới hóa đồng bộ, cơ giới hóa hạng nhẹ, hệ thống vận tải băng tải liên hoàn, giám sát tập trung, điều khiển từ xa và tự động hóa các công đoạn sản xuất. Các dự án khai thác xuống sâu cùng nhiều công trình hiện đại khác đang từng bước mở rộng không gian khai thác, nâng cao hệ số thu hồi tài nguyên và giảm cường độ lao động trực tiếp cho người thợ mỏ.
Song hành với đổi mới công nghệ là mục tiêu xuyên suốt về bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động. Trong môi trường khai thác ngày càng xuống sâu, điều kiện địa chất phức tạp hơn, các đơn vị trong Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam không ngừng đầu tư hệ thống thông gió, thoát nước, quan trắc khí mỏ, cảnh báo sớm nguy cơ mất an toàn. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và các hệ thống quản trị hiện đại đang được ứng dụng ngày càng rộng rãi nhằm nâng cao khả năng kiểm soát rủi ro, bảo vệ người lao động và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Nếu trước đây, khai thác than thường gắn với hình ảnh bụi than và những tác động đến môi trường thì hôm nay, phát triển xanh đã trở thành yêu cầu bắt buộc của toàn ngành. Hàng loạt hệ thống xử lý nước thải mỏ được đầu tư nâng cấp; các bãi thải được gia cố, cải tạo và từng bước phủ xanh; những tuyến băng tải thay thế vận tải ô tô góp phần giảm phát thải bụi; nhiều khu vực sau khai thác được hoàn nguyên, trồng cây, tạo cảnh quan. Các mỏ cũng từng bước thực hiện chuyển đổi số trong quản lý môi trường, quan trắc tự động, kết nối và truyền dữ liệu phục vụ công tác quản lý môi trường, hướng tới mô hình khai thác thân thiện hơn với thiên nhiên.
Theo ông Nguyễn Huy Nam, Phó Tổng Giám đốc TKV, Giám đốc Trung tâm Điều hành sản xuất tại Quảng Ninh, sự đổi mới của ngành Than không chỉ thể hiện ở công nghệ mà còn ở tư duy phát triển. Than vẫn là ngành kinh tế chủ lực, nhưng không phát triển bằng mọi giá. Đó là phát triển trên nền tảng khai thác hợp lý tài nguyên, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, chăm lo đời sống người lao động, gìn giữ môi trường và đồng hành cùng sự phát triển của địa phương. Chính cách tiếp cận ấy đang góp phần tạo nên sự cân bằng giữa công nghiệp với dịch vụ, du lịch và đô thị hiện đại – những trụ cột trong mô hình tăng trưởng mới của Quảng Ninh.
Khát vọng xây dựng Quảng Ninh trở thành thành phố trực thuộc Trung ương mở ra một chặng đường phát triển mới với những yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng, hạ tầng, môi trường và đời sống nhân dân. Trên hành trình ấy, ngành Than tiếp tục là một nguồn lực quan trọng, không chỉ đóng góp về ngân sách, việc làm hay an ninh năng lượng mà còn là biểu tượng của tinh thần sáng tạo, ý chí vượt khó và bản lĩnh đổi mới ở Vùng ỏ.
Từ những vỉa than đã làm nên một vùng đất, hôm nay ngành Than đang góp phần kiến tạo một Quảng Ninh hiện đại, xanh và phát triển bền vững. Hòn than không chỉ thắp sáng những nhà máy, những đô thị mà còn tiếp tục thắp sáng khát vọng vươn lên của vùng đất Mỏ trên hành trình trở thành cực tăng trưởng năng động, văn minh và đáng sống của đất nước.
