Miễn trừ trách nhiệm đến đâu khi thử nghiệm công nghệ mới?
Góp ý về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong dự thảo Luật Chứng khoán (sửa đổi, bổ sung), đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) cho rằng, cần xác định rõ giới hạn trách nhiệm, không chuyển rủi ro của tổ chức cung cấp dịch vụ sang khách hàng. Luật phải xác lập những nguyên tắc bảo vệ tối thiểu, không nên chỉ quy định chung hoặc giao toàn bộ nội dung cốt lõi cho văn bản dưới luật.
"Tôi đề nghị quy định rõ việc tham gia thử nghiệm phải trên cơ sở tự nguyện, người tham gia được cung cấp đầy đủ thông tin và cảnh báo về phạm vi, mức độ rủi ro. Tài sản của khách hàng phải được quản lý tách biệt; dữ liệu cá nhân và dữ liệu giao dịch phải được bảo vệ; đồng thời, phải có cơ chế tiếp nhận, giải quyết khiếu nại và phương án xử lý tài sản, hợp đồng khi hoạt động thử nghiệm bị tạm dừng hoặc kết thúc", đại biểu Dương Khắc Mai nói.
Theo đại biểu, Chính phủ có thể quy định cụ thể về hạn mức người tham gia, giá trị giao dịch, phạm vi và thời gian thử nghiệm đối với từng giải pháp. Tuy nhiên, các nguyên tắc, tiêu chí dừng thử nghiệm và trách nhiệm của các bên cần được xác định ngay trong luật.
Đặc biệt, việc nhà đầu tư chấp nhận rủi ro thông thường sau khi được cung cấp đầy đủ thông tin không có nghĩa là tổ chức cung cấp dịch vụ được miễn trừ nghĩa vụ bồi thường khi có lỗi, vi phạm hoặc xảy ra sự cố hệ thống thuộc trách nhiệm của mình.
Cơ chế miễn trừ trách nhiệm cũng không được áp dụng đối với hành vi gian lận, cố ý vi phạm hoặc bỏ qua những nguy cơ đã biết mà không thực hiện biện pháp phòng ngừa phù hợp. Trường hợp thử nghiệm không đạt kết quả, tổ chức thực hiện phải có phương án chuyển giao tài sản, dữ liệu, hợp đồng và giải quyết các quyền lợi còn tồn đọng của khách hàng.
Từ đó, đại biểu đề nghị bổ sung Điều 6a theo hướng xác định rõ nguyên tắc tham gia tự nguyện, trách nhiệm cung cấp thông tin và cảnh báo rủi ro; phạm vi, đối tượng, thời hạn, hạn mức và tiêu chí tạm dừng thử nghiệm; đồng thời, quy định trách nhiệm tách biệt tài sản, bảo vệ dữ liệu và xử lý quyền lợi khách hàng khi kết thúc hoặc tạm dừng thử nghiệm.
Cũng đề cập nội dung này, đại biểu Tô Ái Vang (Đoàn thành phố Cần Thơ) cho rằng, thị trường chứng khoán là lĩnh vực rất nhạy cảm với rủi ro hệ thống. Nếu hành lang pháp lý về miễn trừ trách nhiệm chưa rõ ràng, ranh giới giữa rủi ro công nghệ khách quan và sai phạm hành chính chủ quan không được xác định cụ thể, các cơ quan quản lý sẽ e ngại khi phê duyệt những mô hình công nghệ tài chính có tính đột phá.
Theo đại biểu, Đồng bằng sông Cửu Long đang cần nguồn vốn rất lớn để chuyển đổi mô hình phát triển, thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong khi nguồn vốn đầu tư công không thể đáp ứng toàn bộ nhu cầu, các mô hình huy động vốn dựa trên nền tảng công nghệ tài chính mới rất cần cơ chế thử nghiệm có kiểm soát để hình thành và phát triển, góp phần giải quyết bài toán thiếu vốn cho nông dân và doanh nghiệp.
Đại biểu kiến nghị bổ sung vào Điều 6a quy định tổ chức, cá nhân tham gia quản lý, thực hiện thử nghiệm nếu tuân thủ đầy đủ quy trình kiểm soát rủi ro đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt thì được miễn trừ trách nhiệm dân sự và hành chính đối với những thiệt hại phát sinh do yếu tố khách quan từ công nghệ. Đồng thời, cần có cơ chế thúc đẩy bảo hiểm rủi ro công nghệ để chủ động bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư.
Đại biểu Bùi Xuân Hải (Đoàn thành phố Hải Phòng) cũng đề nghị xác lập giới hạn pháp lý ngay trong luật, trong đó làm rõ việc tham gia thử nghiệm phải trên cơ sở tự nguyện, có đầy đủ thông tin và cảnh báo rủi ro; tài sản khách hàng phải được quản lý tách biệt, dữ liệu được bảo vệ và có phương án giải quyết quyền lợi khi thử nghiệm kết thúc.
Đại biểu nhấn mạnh, việc tự chịu rủi ro không được loại trừ trách nhiệm bồi thường đối với trường hợp có lỗi, vi phạm, gian lận hoặc sự cố thuộc trách nhiệm của tổ chức thực hiện.
Đề nghị làm rõ hơn cơ sở pháp lý của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn thành phố Hà Nội) cho rằng, Điều 6a cần bảo đảm tính thống nhất với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cũng như pháp luật về công nghiệp công nghệ số.
Theo đại biểu, khoản 6 Điều 21 Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tạo cơ sở để Chính phủ ban hành cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Vì vậy, nếu bổ sung quy định riêng trong Luật Chứng khoán thì phải làm rõ những nội dung thực sự có tính đặc thù.
Đáng chú ý, đại biểu chỉ ra sự khác biệt về thời hạn thử nghiệm: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quy định thời hạn tối đa ba năm, được gia hạn một lần không quá 3 năm, trong khi dự thảo nghị định kèm theo hồ sơ dự án luật quy định thời hạn 5 năm và có thể gia hạn nhiều lần.
Đại biểu đề nghị làm rõ căn cứ pháp lý, tính cần thiết của sự khác biệt này, đồng thời xác định cụ thể thẩm quyền cho phép thử nghiệm những hoạt động chưa được pháp luật quy định hoặc khác với quy định hiện hành.
Đặc biệt, đại biểu Nguyễn Phương Thủy lưu ý cần phân biệt rõ giữa rủi ro phát sinh khi doanh nghiệp đã tuân thủ đầy đủ điều kiện thử nghiệm với thiệt hại do vi phạm, che giấu rủi ro hoặc không thực hiện các biện pháp phòng ngừa cần thiết.
Dẫn thí dụ về hệ thống trí tuệ nhân tạo đưa ra khuyến nghị đầu tư sai gây thiệt hại cho khách hàng, đại biểu cho rằng, nếu doanh nghiệp đã thực hiện đầy đủ điều kiện thử nghiệm, cảnh báo rủi ro và biện pháp kiểm soát thì trách nhiệm cần được xem xét theo pháp luật có liên quan. Nhưng nếu hệ thống có lỗi nghiêm trọng mà doanh nghiệp vẫn tiếp tục sử dụng thì không thể lấy lý do đang thử nghiệm để được miễn trừ trách nhiệm.
Theo đại biểu, cần phân biệt rõ trách nhiệm hành chính, dân sự và hình sự; việc được miễn một loại trách nhiệm không đồng nghĩa với đương nhiên được miễn các loại trách nhiệm khác.
Kiểm soát xung đột lợi ích, bảo vệ tài sản của trái chủ
Đây là những dịch vụ có thể góp phần nâng cao khả năng bảo vệ quyền lợi trái chủ. Tuy nhiên, theo đại biểu, chỉ quy định điều kiện có giấy phép bảo lãnh phát hành là chưa đủ để bảo đảm tính độc lập trong hoạt động cung cấp dịch vụ.
"Một công ty chứng khoán có thể đồng thời thực hiện nhiều vai trò như tư vấn, bảo lãnh, phân phối trái phiếu, đại diện người sở hữu trái phiếu và quản lý tài sản bảo đảm. Trong trường hợp này, cần có quy định về nghĩa vụ công bố và kiểm soát xung đột lợi ích; quy trình xử lý khi lợi ích của tổ chức cung cấp dịch vụ không thống nhất với lợi ích của trái chủ", đại biểu nêu vấn đề.
Đại biểu đề nghị bổ sung cơ chế để người sở hữu trái phiếu được tra cứu thông tin, tham gia ý kiến và yêu cầu thay thế người đại diện khi cần thiết.
Đối với những hợp đồng đã ký trước ngày luật có hiệu lực, quy định chuyển tiếp cần làm rõ điều kiện tiếp tục thực hiện, sửa đổi, gia hạn và trách nhiệm bàn giao tài sản, dữ liệu, hồ sơ, bảo đảm quyền lợi của trái chủ không bị gián đoạn.
Đại biểu cũng đề nghị bổ sung quy định tại Điều 86 theo hướng tài sản bảo đảm do công ty chứng khoán quản lý theo hợp đồng phải được hạch toán, lưu ký và theo dõi tách biệt với tài sản của công ty; không được sử dụng, chuyển dịch hoặc cấn trừ để thực hiện nghĩa vụ riêng của công ty, trừ trường hợp xử lý tài sản theo thỏa thuận và quy định pháp luật.
Đồng thời, tổ chức cung cấp dịch vụ phải công bố đầy đủ các lợi ích liên quan và biện pháp phòng ngừa, xử lý xung đột lợi ích, bảo đảm người đại diện thực sự hành động vì quyền lợi của trái chủ.
Phát triển thị trường chứng khoán thành kênh huy động vốn trung và dài hạn
Quan tâm đến vai trò của thị trường chứng khoán đối với nền kinh tế, đại biểu Trần Hoàng Ngân (Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh) ủng hộ việc Nhà nước có chính sách hỗ trợ đầu tư phát triển hạ tầng thị trường chứng khoán.
Theo đại biểu, thị trường hiện có hơn 14 triệu tài khoản của nhà đầu tư cá nhân và tổ chức. Vì vậy, việc đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin hiện đại có ý nghĩa quan trọng để bảo đảm hoạt động giao dịch liên tục, an toàn và minh bạch.
'Về lâu dài cần hướng tới khả năng tổ chức giao dịch liên tục, không nghỉ trưa, thậm chí mở rộng thời gian giao dịch để tăng cường kết nối, liên thông giữa các thị trường chứng khoán", đại biểu Hoàng Ngân phát biểu.
Bên cạnh hạ tầng công nghệ, đại biểu đặc biệt quan tâm đến nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ công tác quản lý nhà nước, vận hành, giám sát, thanh tra và kiểm tra các lệnh giao dịch nhằm phát hiện, ngăn chặn hành vi cấu kết, lũng đoạn và thao túng thị trường.
Nhấn mạnh yêu cầu sớm sửa đổi, hoàn thiện đồng bộ pháp luật chứng khoán, đại biểu Trần Hoàng Ngân cho rằng, cơ cấu vốn của Việt Nam hiện có sự mất cân đối, cần được tái cấu trúc để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế, nhất là mục tiêu tăng trưởng hai con số và nâng tổng vốn đầu tư toàn xã hội lên mức 35-40% GDP.
Theo đại biểu, quy mô vốn hóa thị trường chứng khoán hiện tương đương khoảng 100% GDP, trong khi dư nợ tín dụng tương đương khoảng 150% GDP. Điều này đặt ra yêu cầu phát triển thị trường chứng khoán để tăng khả năng huy động vốn trung và dài hạn, giảm sự phụ thuộc vào nguồn tín dụng ngân hàng thương mại.
Đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục quan tâm phát triển thị trường chứng khoán, thu hút nguồn vốn đầu tư trong nước và nước ngoài; sớm ban hành các văn bản hướng dẫn nhằm tạo thêm hàng hóa có chất lượng cho thị trường và tháo gỡ vướng mắc liên quan đến giới hạn sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài.
Đồng thời, cần tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam, đẩy mạnh cổ phần hóa những doanh nghiệp nhà nước mà Nhà nước không cần tiếp tục nắm giữ tỷ lệ vốn chi phối.
Đại biểu cũng mong muốn Bộ Tài chính sớm có giải pháp tạo điều kiện để Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam kết nối với trung tâm tài chính quốc tế, phát huy tiềm năng và sức hấp dẫn của thị trường vốn Việt Nam.
Phát biểu giải trình, tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Tài chính Ngô Văn Tuấn khẳng định, mục tiêu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự thảo Luật Chứng khoán là xây dựng thị trường công khai, minh bạch, hoạt động hiệu quả, huy động tốt hơn nguồn vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhà đầu tư, đặc biệt là nhà đầu tư nhỏ lẻ. Cơ quan soạn thảo sẽ phối hợp chặt chẽ với cơ quan thẩm tra, nghiên cứu, tiếp thu tối đa các ý kiến xác đáng để hoàn thiện dự thảo luật.
Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, Bộ trưởng cho biết sẽ tiếp tục rà soát, tránh quy định trùng lặp với Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, chỉ bổ sung những điều kiện đặc thù của thị trường chứng khoán, bảo đảm vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, vừa giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư. Đồng thời, Bộ Tài chính sẽ quan tâm nâng cấp hạ tầng công nghệ, tăng cường năng lực quản lý, kiểm tra, giám sát để đáp ứng yêu cầu phát triển và mở rộng quy mô thị trường chứng khoán.
