Sở hữu điều kiện tự nhiên đa dạng, nhiều tiểu vùng sinh thái đặc trưng, Quảng Ninh có nhiều lợi thế phát triển các loại cây trồng chủ lực như cây ăn quả, chè, quế, hồi... Tuy nhiên, thực tế cho thấy quá trình phát triển còn thiếu ổn định, đặt ra yêu cầu cấp thiết về những giải pháp đồng bộ, lâu dài nhằm hình thành vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao giá trị sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Theo rà soát của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có trên 4.100ha cây ăn quả tập trung, phân bố chủ yếu tại các địa phương như An Sinh, Bình Khê, Yên Tử, Hoành Bồ, Vân Đồn… Bên cạnh đó, diện tích cây chè đạt khoảng 292ha, tập trung chủ yếu tại các xã Đường Hoa (117ha) và Quảng Đức (150ha). Đối với nhóm cây lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao, toàn tỉnh có hơn 7.603ha quế và gần 8.220ha hồi, chủ yếu ở khu vực miền Đông như Ba Chẽ, Kỳ Thượng, Đông Ngũ, Quảng Tân, Đường Hoa, Lương Minh…
Trong nhóm cây ăn quả chủ lực, cây na được xem là cây trồng có diện tích lớn, mang lại giá trị kinh tế cao cho nhiều địa phương. Hiện toàn tỉnh có trên 1.000ha na, sản lượng hằng năm đạt khoảng 14.000 tấn, đưa Quảng Ninh vào nhóm 5 tỉnh trọng điểm sản xuất na của cả nước, năng suất bình quân đạt trên 12 tấn/ha. Với na dai, giá bán dao động từ 20.000-30.000 đồng/kg, cho doanh thu khoảng 240-300 triệu đồng/ha. Đối với na bở, dù năng suất thấp hơn, chỉ khoảng 8-10 tấn/ha, nhưng nhờ giá bán cao, bình quân 30.000-40.000 đồng/kg, thậm chí đầu vụ có thể đạt 80.000-100.000 đồng/kg, nhiều mô hình cho doanh thu trên 300 triệu đồng/ha mỗi năm.
Tuy nhiên, sự phát triển của các vùng cây trồng này vẫn chưa thực sự ổn định. Giai đoạn 2018-2025, diện tích cây ăn quả nói chung và cây na nói riêng có nhiều biến động, thậm chí giảm trong một số thời điểm. Cụ thể, diện tích na từ trên 1.200ha năm 2018 giảm xuống còn khoảng 1.008ha vào năm 2023, trước khi phục hồi lên trên 1.100ha vào năm 2025. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ việc thu hồi đất phục vụ các dự án phát triển; nhiều vườn cây già cỗi, năng suất suy giảm hoặc chịu ảnh hưởng của thiên tai. Bên cạnh đó, sản xuất còn manh mún, thiếu liên kết trong tiêu thụ; một bộ phận người dân chạy theo biến động thị trường, tự phát chuyển đổi cây trồng, dẫn đến sự thiếu ổn định của vùng sản xuất.
Thực trạng tương tự cũng diễn ra đối với cây chè. Trước đây, khu vực huyện Hải Hà (cũ) từng là vùng chè lớn của tỉnh với diện tích khoảng 980ha vào năm 2014, sản lượng búp tươi đạt hơn 9.000 tấn mỗi năm, tương đương gần 1.500 tấn chè khô. Thị trường tiêu thụ chủ yếu là Đài Loan, chiếm tới 70% tổng sản lượng. Tuy nhiên, khi thị trường này siết chặt quy định về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật vào cuối năm 2015, hoạt động tiêu thụ gần như bị đình trệ. Nhiều doanh nghiệp ngừng thu mua, buộc người trồng chè phải chuyển đổi sang cây trồng khác, khiến diện tích chè giảm mạnh trong những năm sau đó.
Những biến động trên cho thấy việc phát triển các cây trồng chủ lực của tỉnh còn thiếu tính bền vững, phụ thuộc lớn vào thị trường và chưa hình thành được chuỗi liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ ổn định. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tái cơ cấu sản xuất theo hướng bài bản, nâng cao khả năng thích ứng và gia tăng giá trị cho nông sản.
Nhằm khắc phục những hạn chế đó, tỉnh Quảng Ninh đang định hướng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực theo hướng tập trung, quy mô hàng hóa, gắn với xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. UBND tỉnh đã giao Sở NN&MT phối hợp với các địa phương rà soát toàn diện tiềm năng, lợi thế sản xuất, xác định rõ các sản phẩm chủ lực và quy hoạch các vùng sản xuất tập trung. Đồng thời, tiến hành rà soát, hoàn thiện các cơ chế, chính sách hiện hành; nghiên cứu, đề xuất chính sách đặc thù nhằm hỗ trợ phát triển sản xuất nông nghiệp, nhất là đối với các sản phẩm chủ lực, bảo đảm phù hợp với thực tiễn và có tính khả thi cao.
Trên cơ sở đó, tỉnh xây dựng kế hoạch phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực đến năm 2030 theo hướng mở rộng diện tích trồng mới, đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất an toàn, qua đó nâng cao tỷ lệ sản phẩm tham gia xuất khẩu và gia tăng giá trị kinh tế.
Có thể thấy, việc phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực không chỉ góp phần khai thác hiệu quả tiềm năng đất đai, khí hậu của Quảng Ninh mà còn tạo sinh kế ổn định cho người dân khu vực nông thôn, miền núi. Khi các vùng sản xuất được quy hoạch bài bản, gắn với chuỗi liên kết từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ, giá trị nông sản sẽ được nâng lên rõ rệt. Đồng thời, việc áp dụng các tiêu chuẩn nông nghiệp an toàn và quản lý mã số vùng trồng sẽ giúp sản phẩm đáp ứng tốt hơn yêu cầu của thị trường, nhất là các thị trường xuất khẩu. Đây là nền tảng quan trọng để hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn và xây dựng nền nông nghiệp hiện đại trong những năm tới.
