Tìm được tài năng thể thao đã khó, nuôi dưỡng để các em phát huy tố chất, bền bỉ theo đuổi đam mê và vươn tới thành tích cao còn khó hơn. Đó là bài toán thể thao Quảng Ninh đang tìm lời giải bằng việc mở rộng nguồn tuyển, đổi mới đào tạo và lắng nghe góp ý từ các chuyên gia.
Năm 2021, Đặng Thị Tâm, học sinh lớp 5, được phát hiện qua đợt tuyển chọn bơi - lặn nhờ thể hình săn chắc, độ dẻo và thể lực tốt. Tháng 6 năm ấy, cô bé vùng cao Kỳ Thượng xa nhà đến với Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể thao Quảng Ninh. Những buổi tập mệt nhoài thử thách Tâm. Kiên trì rèn luyện, em giành 3 HCV tại Giải vô địch trẻ châu Á năm 2025, là VĐV giàu tiềm năng của Bơi lặn Quảng Ninh.
Trước Tâm nhiều năm, Đinh Thị Trang (quê Vân Đồn) cũng được phát hiện sớm. Năm 2008, khi học lớp 8, Trang được HLV Đỗ Văn Hiệu lựa chọn nhờ nhanh nhẹn, sải tay dài, chiều cao tốt. Chưa quen sông nước, Trang mất nhiều tháng tập giữ thăng bằng, phối hợp nhịp chèo. Hai năm sau, Trang cùng đồng đội giành 3 HCV thuyền K4 tại giải trẻ toàn quốc, rồi dần trở thành tay chèo chủ lực của Quảng Ninh. Hành trình ấy cũng trải qua chấn thương và hồi phục gian nan.
Hành trình của Tâm và Trang cho thấy cơ hội được phát hiện đúng lúc quý giá thế nào, nhưng sau đó vẫn là nhiều năm khổ luyện và sự dìu dắt của HLV. Tuy nhiên, tìm thêm những gương mặt triển vọng không dễ, nhất là ở các môn có yêu cầu chuyên môn đặc thù như đua thuyền, bắn cung, bắn súng. Bởi không phải học sinh có thành tích tốt ở sân chơi phong trào đều thích nghi ngay với tập luyện chuyên nghiệp.
Để duy trì lực lượng kế cận, Quảng Ninh đào tạo 630 VĐV ở 18 môn, thuộc ba tuyến năng khiếu, tuyến trẻ và tuyển tỉnh. Theo các quyết định có hiệu lực từ tháng 9/2026, Trường Trung cấp Nghệ thuật và Thể thao Quảng Ninh tuyển mới 78 VĐV, gồm 8 em tuyển thẳng nhờ thành tích và 70 em qua kiểm tra; đồng thời chấm dứt hợp đồng với 64 VĐV không đáp ứng yêu cầu chuyên môn hoặc quá tuổi đào tạo trẻ. Tuyển mới, sàng lọc là cần thiết, nhưng khó hơn là nhận diện tố chất, dự báo tiềm năng để đào tạo đúng hướng.
Nút thắt ấy được chỉ ra trong báo cáo thực trạng thể thao thành tích cao Quảng Ninh. Theo báo cáo, việc tuyển chọn còn dựa nhiều vào kinh nghiệm HLV, thiếu tiêu chí đánh giá khoa học thống nhất. Thiết bị đo lường chuyên sâu còn thiếu, ứng dụng khoa học chưa tương xứng với cơ sở vật chất đã đầu tư.
Để tháo gỡ nút thắt này, Quảng Ninh đã tổ chức các tọa đàm, hội thảo lắng nghe ý kiến từ chuyên gia. Tại tọa đàm về tuyển chọn, đào tạo VĐV thành tích cao tháng 12/2025, bà Nguyễn Thu Trang (Phòng Thể thao thành tích cao, Cục Thể dục thể thao Việt Nam) đề xuất Taekwondo mở rộng tuyển chọn qua trường học, CLB; đánh giá theo lứa tuổi về hình thể, tốc độ, phản xạ, độ linh hoạt và tâm lý. Cùng quan điểm, TS. Trần Ngọc Dũng, Bộ VH,TT&DL, nhấn mạnh sử dụng dữ liệu sinh lý, thể lực, khả năng thích ứng để điều chỉnh giáo án, dự báo tiềm năng.
Thực tế, Quảng Ninh đã có chuyển biến khi nhiều đội tuyển trọng điểm được kiểm tra thể lực định kỳ, lập hồ sơ y sinh học để điều chỉnh giáo án; một số môn giảm quá tải. Dẫu vậy, ứng dụng chưa đồng bộ, còn thiếu thiết bị, nhân lực chuyên sâu và dữ liệu dài hạn. Thu hẹp khoảng cách giữa kinh nghiệm và khoa học vẫn là bài toán khó, nhất là khi cần theo dõi sự trưởng thành của VĐV qua nhiều năm.
Dù vậy, tuyển đúng người, có giáo án tốt vẫn chưa đủ giữ VĐV trẻ gắn bó lâu dài. Phía sau sân tập còn việc học, nỗi nhớ nhà, thất bại và áp lực thành tích. Trong tham luận về đạo đức, trách nhiệm HLV, đại diện Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể thao Quảng Ninh nhấn mạnh, HLV phải hiểu hoàn cảnh, tâm lý học trò, tuyển chọn công bằng và chăm lo chế độ. Ở góc độ chăm sóc sức khỏe, TS.BSCKII Lê Thanh Tùng, Giám đốc Bệnh viện Thể thao Việt Nam, đề nghị chú trọng phòng ngừa chấn thương, theo dõi sức khỏe, phục hồi theo từng môn để VĐV theo nghề lâu dài.
Cùng với sự chăm lo ấy, Trường Trung cấp Nghệ thuật và Thể thao Quảng Ninh xác định gắn học văn hóa, rèn tài năng với chuẩn bị nghề nghiệp, giúp VĐV có tương lai kể cả khi không tiếp tục thi đấu đỉnh cao, tạo niềm tin cho gia đình.
Như vậy, từ việc phát hiện tài năng sớm, để tố chất trở thành thành tích, giấc mơ không dang dở, còn cần người thầy tận tâm, phương pháp khoa học và môi trường chăm lo toàn diện. Đó là nền tảng phát triển lâu dài các môn thể thao thế mạnh của Quảng Ninh.
