Quảng Ninh là vùng đất có truyền thống Phật giáo lâu đời, gắn liền với Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử cùng nhiều danh lam cổ tự và di tích có giá trị đặc biệt. Các di sản Phật giáo ở Quảng Ninh cần tiếp tục được gìn giữ, bảo tồn, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng của nhân dân và du khách, góp phần tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.
Quảng Ninh hiện có 609 di tích, trong đó có 8 di tích cấp quốc gia đặc biệt, 57 di tích cấp quốc gia, 104 di tích cấp thành phố và 440 di tích trong Danh mục kiểm kê. Trong danh mục các di tích ở Quảng Ninh, số lượng các cơ sở Phật giáo (chùa, am, tháp hoặc nơi tu hành của các nhà sư) chiếm tỷ lệ đáng kể, trong đó nhiều công trình gắn với Phật giáo Trúc Lâm. Đặc biệt, có 3/5 điểm di tích tại Quảng Ninh nằm trong quần thể Di sản văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là những di tích Phật giáo gồm: Điểm di tích chùa Lân (Cầm Sơn tự), điểm di tích chùa Hoa Yên, vườn tháp Huệ Quang và tháp tổ và điểm di tích am - chùa Ngọa Vân.
Tuy nhiên, trải qua thời gian cùng những biến động của lịch sử, nhiều cơ sở Phật giáo đã xuống cấp, hư hỏng đòi hỏi phải được trùng tu, tôn tạo nhằm giữ gìn di sản văn hóa và đáp ứng nhu cầu tu học, tín ngưỡng của tăng ni, phật tử, nhân dân và du khách. Theo Đại đức Thích Thanh Văn, Ủy viên Ban Trị sự, Trưởng Ban giáo dục Phật giáo, Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành phố Quảng Ninh, cơ sở Phật giáo là di tích có tính chất đặc thù, vừa là cơ sở tôn giáo lại vừa là di tích. Do đó, việc xác định chủ đầu tư dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi đối với loại hình di tích này phải đồng thời tuân thủ pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo và Luật Di sản văn hóa.
Luật Di sản văn hóa không quy định một chủ thể cố định làm chủ đầu tư mà áp dụng cơ chế mở, căn cứ vào cơ quan, tổ chức trực tiếp quản lý di tích. Trong khi đó, theo pháp luật tín ngưỡng, tôn giáo, tổ chức Phật giáo là chủ thể trực tiếp quản lý, sử dụng cơ sở tôn giáo. Sự giao thoa giữa hai hệ thống pháp luật này đã làm nảy sinh những cách hiểu và cách áp dụng khác nhau trong việc xác định chủ đầu tư đối với cơ sở Phật giáo là di tích dẫn đến lúng túng trong quá trình lập hồ sơ, triển khai thực hiện.
Trong số 440 di tích trong Danh mục kiểm kê, có nhiều công trình là cơ sở Phật giáo. Việc đưa các cơ sở này vào danh mục kiểm kê di tích là cần thiết nhằm bảo vệ dấu tích, ngăn ngừa nguy cơ xâm hại và tạo cơ sở cho công tác nghiên cứu, đánh giá giá trị trong những giai đoạn tiếp theo. Theo Đại đức Thích Thanh Văn, do sự băng hoại của thời gian và những biến động của lịch sử, nhiều cơ sở Phật giáo hiện chỉ còn là phế tích, không đủ căn cứ để xếp hạng di tích. Đối với những cơ sở Phật giáo nằm trong Danh mục kiểm kê di tích, việc phục dựng làm nơi thờ Phật gặp nhiều khó khăn khi hoàn thiện hồ sơ nếu thực hiện theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa thì chưa đủ điều kiện mà nếu triển khai theo cơ chế của một cơ sở tôn giáo thì còn vướng mắc Danh mục kiểm kê.
Thêm nữa, hầu hết kinh phí trùng tu, tôn tạo cơ sở Phật giáo đều đến từ nguồn lực xã hội hóa. Nếu quá trình thẩm định và hoàn thiện hồ sơ kéo dài thì điều kiện kinh tế của những người phát tâm có thể thay đổi, việc huy động xã hội hóa có thể sẽ không đủ như dự kiến. Nhân công và giá vật liệu xây dựng cũng biến động theo chiều hướng tăng nên khoản kinh phí ban đầu không còn đáp ứng được nhu cầu thực tế, ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện các dự án trùng tu.
Trước thực trạng nêu trên, Đại đức Thích Thanh Văn đề xuất, các cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn việc áp dụng thống nhất Luật Tín ngưỡng tôn giáo, Luật Di sản văn hóa và các quy định của pháp luật có liên quan để xác định chủ đầu tư đối với di tích là cơ sở Phật giáo. Đồng thời, cơ quan chuyên môn phối hợp với chính quyền địa phương và giáo hội tiến hành rà soát các cơ sở Phật giáo nằm trong Danh mục kiểm kê di tích. Đối với những cơ sở đủ điều kiện cần sớm hoàn thiện hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích.
Đối với những trường hợp tiếp tục phải nghiên cứu thì cần có lộ trình và kế hoạch thực hiện cụ thể. Còn với những cơ sở không đủ căn cứ để xếp hạng di tích thì đề nghị xem xét đưa ra khỏi Danh mục kiểm kê di tích theo đúng quy định của pháp luật.
