Thái miếu (thuộc phường An Sinh) tại quê gốc của đức Thái tổ vẫn được coi là kinh đô thứ hai nằm ở phía Đông của triều Trần - một trong những di tích quan trọng nằm trong quần thể Khu di tích lịch sử quốc gia đặc biệt nhà Trần tại Đông Triều.
Tôn vinh truyền thống thờ cúng tổ tiên của dân tộc
Vùng đất An Sinh là quê gốc của nhà Trần, nơi đầu tiên nhà Trần đến sinh sống, lập nghiệp. Sau này mới dời xuống vùng Long Hưng (Thái Bình nay là Hưng Yên), Tức Mặc (Nam Định nay là Ninh Bình) sinh sống.
Khoảng thế kỷ XII, cụ Trần Kinh ở An Sinh, khi đi xa để đánh bắt cá, thấy vùng ven biển ở lộ Thiên Trường có nhiều đất bồi có thể khai thác thành ruộng vườn để canh tác đã huy động người trong họ và mộ thêm lưu dân đưa đến vùng đất này đắp đê, khai sông. Sau một thời gian ngắn, vùng đất này đã trở thành làng mạc trù phú, ông cho đặt tên là Tức Mặc.
Sau này, họ Trần mới phát triển về Thăng Long lập ra vương triều Trần, đưa đất nước Đại Việt dần ổn định và phát triển. Trước sự xâm lăng của đế quốc Mông Cổ hoành hành khắp nơi, với hào khí Đông A, Vương triều Trần đã lãnh đạo toàn dân Đại Việt chung sức, đồng lòng, mưu trí và dũng cảm, 3 lần đánh tan 3 cuộc xâm lăng quy mô lớn của đế quốc Nguyên Mông.
Vương triều Trần đã xây dựng Đại Việt trở thành một quốc gia hùng mạnh, để lại những mốc son rực rỡ trên nhiều lĩnh vực: Chính trị và quân sự, kinh tế và văn hoá, trở thành một trong những triều đại vang danh bậc nhất trong lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Đây cũng là vương triều duy nhất có một vị thánh là Trần Hưng Đạo và một vị Phật hoàng Trần Nhân Tông - người khai sáng ra Thiền Trúc Lâm.
Sau khi lên ngôi, năm 1237, vua Trần Thái Tông đã ban cho anh trai mình là Trần Liễu tước An Sinh vương và vùng đất Ngũ Yên (còn đọc là Ngũ An) để làm đất thang mộc. Ngũ Yên gồm có Yên Bang, Yên Dưỡng, Yên Hưng, Yên Phụ và Yên Sinh. Vì là con trưởng cho nên An Sinh vương Trần Liễu đã cho xây dựng Tiên miếu để thờ cúng tổ tiên và cha của mình là Đức Thái Tổ Trần Thừa. Sau khi An Sinh vương mất, nhà Trần tiếp tục mở rộng di chuyển thêm lăng mộ về khu vực này và Tiên miếu trở thành Thái miếu của hoàng gia.
Sách "Đông Triều huyện phong thổ ký" có ghi: “Tổ tiên nhà Trần cư ngụ ở xã An Sinh, nhiều người làm nghề chài lưới, sau này mới chuyển xuống ở xã Tức Mặc, huyện Mỹ Lộc (Nam Định nay là Ninh Bình), cho nên các vị đế vương của triều Trần đều đưa về an táng ở xã An Sinh. Nay ngôi miếu cổ ở xã An Sinh tổng Mễ Sơn thờ 8 vị hoàng đế của triều Trần, lăng tẩm trong núi đều nằm ở xã này”.
Dựa trên kết quả khai quật khảo cổ và kết quả Hội thảo khoa học về di tích Đền Thái thì Đền Thái vốn là Tiên Miếu (hay Tổ Miếu) do An Sinh Vương Trần Liễu xây dựng vào khoảng nửa đầu thế kỷ XIII, khi ông được ban ấp thang mộc ở An Sinh. Ban đầu, Tổ Miếu chỉ là nơi thờ tổ tiên nhà Trần và Trần Thừa (cha của Trần Liễu và vua Trần Thái Tông). Nhưng về sau, do An Sinh là quê gốc của nhà Trần nên sau khi băng hà, bài vị của các vua Trần tiếp tục được thờ cúng ở đây, vì thế Tiên Miếu trở thành Thái Miếu.
Vì là nơi đặt Tổ miếu nên Đông Triều cũng còn có hệ thống lăng tẩm, chùa tháp gắn liền với chiều dài lịch sử của vương triều nhà Trần. Trong đó có Thái miếu, đền An Sinh, 7 lăng miếu an táng các đời vua, chùa Quỳnh Lâm - nơi sở hữu một trong 4 "An Nam tứ đại khí", chùa Ngọa Vân, Hồ Thiên gắn liền với sự nghiệp tu hành của Phật hoàng Trần Nhân Tông.
Đứng trước những thăng trầm của lịch sử, đặc biệt sau 20 năm thuộc Minh, Thái Miếu đã bị hoang phế, chức năng thờ tự tuy vẫn được nhớ đến (nơi thờ các vua Trần) nhưng tên gọi đã biến đổi từ Miếu thành Đền. Thời Nguyễn, nhân dân di cư đến khu vực này sinh sống, thành lập làng Đốc Trại (nay là Trại Lốc) và đã xây dựng tại đây một ngôi đình, gọi là đình Đốc Trại. Đình thờ 8 vị vua Trần và được triều đình ban sắc là Thành hoàng của làng Đốc Trại.
Theo PGS. TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nhà Trần và Phật giáo Trúc Lâm còn để lại truyền thống văn hóa tiêu biểu là đạo lý uống nước nhớ nguồn thờ cúng tổ tiên mà đại diện là tôn thờ các vị hoàng đế đã khuất núi với hai hệ thống thiết chế tôn giáo tín ngưỡng (chùa, am, tháp, đền thờ và lăng mộ hoàng gia triều Trần) khá phong phú và đa dạng.
Những lớp trầm tích văn hóa
Hiện nay, các công trình đình đền cũ thời Trần cũng chỉ còn tồn tại ở dạng phế tích. Năm 1993, trên nền móng của đền cũ nhân dân địa phương xây dựng tạm một công trình nhỏ nhằm phục vụ nhu cầu tâm linh của nhân dân và khách thập phương.
Đền Thái nằm trên phần gò đồi thấp, có mặt bằng gần giống hình số 8, chạy dài theo hướng Đông Bắc - Tây Nam, ngày nay dân trong vùng vẫn gọi là đồi Đình, thuộc khu Trại Lốc, phường An Sinh. Cách lăng Trần Hiến Tông (Ngải Sơn lăng) khoảng 200m về hướng Đông, nằm trước và cách lăng Trần Anh Tông (Thái lăng) khoảng 500m về phía Nam.
Trong 2 năm 2009-2010, nhằm làm rõ giá trị cũng như quy mô tính chất đền Thái - Thái Miếu nhà Trần phục vụ cho việc trùng tu, tôn tạo, phát huy giá trị của khu đền thờ và lăng miếu nhà Trần nói chung và di tích đền Thái nói riêng, Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh đã phối hợp với Viện Khảo cổ tiến hành khai quật tổng thể khu di tích đền Thái với diện tích 3.000m2. Kết quả khai quật đã xuất lộ một tổ hợp di tích bao gồm hệ thống gia cố móng cột, nền móng nhà, sân vườn, bồn hoa, đường đi và một khối lượng di vật rất lớn chủ yếu là các vật liệu kiến trúc.
Kết nối các dấu tích kiến trúc lại với nhau ta có mặt bằng tổng thể công trình gồm ba phần: Nhà ngoài cùng có bậc lên xuống là Tiền điện có năm gian hai chái, mỗi vì có bốn cột. Nhà chính giữa là chính điện gồm có 7 gian và hai chái, mỗi vì có 4 cột, chiếm diện tích 543,2m2.
Nền chính điện cao hơn nền của các phần phía trước và phía sau. Hai nhà phía sau là Hậu điện. Các dãy nhà kết nối với nhau bằng ống muống tạo ra mặt bằng kiến trúc hình chữ "vương".
Các dãy nhà này đều mang đặc trưng kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Trừ chính điện bó nền bằng gạch được xác định vai trò quan trọng của tòa nhà này, còn tất cả được bó nền bằng cuội là một đặc trưng kiến trúc thời Trần ở An Sinh. Một đặc trưng nữa của thời Trần là nhà chính điện có nền cao hơn Tiền điện và Hậu điện rất giống chùa Quỳnh Lâm. Trên cơ sở diễn biến địa tầng khảo cổ học có thể chia giai đoạn xây dựng của đền Thái làm hai thời kỳ: Thời Trần và thời Nguyễn.
Điều đó chứng tỏ Thái miếu trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Thái Miếu được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia ngay từ đợt đầu năm 1962, công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt năm 2013.
Những năm gần đây, Thành phố Quảng Ninh đang từng bước tôn tạo, khôi phục lại giá trị của Khu di tích quốc gia đặc biệt này, trong đó có việc phục dựng Lễ hội Thái miếu nhà Trần từ năm 2019. Năm 2025, Thái miếu nhà Trần cùng với các điểm di tích Chùa Lân, chùa Hoa Yên, bãi cọc Bạch Đằng, chùa Ngoạ Vân trở thành 5 cụm di tích trên địa bàn Quảng Ninh trong Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới.
Lễ hội Thái miếu nhà Trần được tổ chức thường niên từ ngày 18-20 tháng Giêng hằng năm, trong đó khai hội vào ngày 18 tháng Giêng là ngày giỗ Thái Tổ Trần Thừa. Trước khi khai hội, sẽ có lễ rước nước - nghi lễ quan trọng tái hiện cuộc sống trước kia của tổ tiên nhà Trần gắn với nghề chài lưới trên sông nước. Đây là nghi lễ có ý nghĩa lịch sử gắn với đời Trần, đã lập nên trang sử vẻ vang cho dân tộc. Người tham gia lễ rước nước cầu mong mưa thuận gió hòa, đất nước được bình an, nhân dân ấm no, hạnh phúc.
Tiến sĩ Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ (nay thuộc Bộ Dân tộc và Tôn giáo), cho biết: “Quảng Ninh ngày nay là nơi Phật hoàng lưu lại những năm cuối đời nhưng thực ra là vùng đất cốt lõi của nhà Trần nơi có Thái miếu nhà Trần. Đây là nơi khởi đầu sự nghiệp nhà Trần ở một vùng đất đẹp. Quảng Ninh nên tự hào là vùng đất như thế, vùng đất có đấng quân vương xuất gia tu hành hóa Phật để lại những giá trị cao nhất về văn hóa tinh thần của một bậc minh quân".
Mỗi một điểm di tích lại có vị trí, giá trị khác nhau và rất cần được kết nối trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Theo ông Lê Tiến Dũng, Trưởng phòng Bảo tồn di sản Yên Tử, Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử, việc kết nối đền An Sinh với Thái Miếu, đền An Sinh, Ngọa Vân, Yên Tử và di tích Bạch Đằng sẽ tạo thành một chuỗi hành trình di sản liền mạch, qua đó vừa giúp giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ, vừa tạo đòn bẩy phát triển kinh tế - xã hội cho địa phương.
