Giữa nhịp sống ngày càng nhanh, con người cần có thêm nhiều kết nối, sáng tạo và làm việc. Nhưng cũng chính trong dòng chảy ấy, đôi khi người ta cần một khoảng lặng để chậm lại, cảm nhận nội tâm và tìm về những giá trị bền vững. Không gian Phật giáo Trúc Lâm tại Ngọa Vân, Yên Tử là những nơi như thế.
Ngọa Vân là địa điểm gắn với Phật hoàng Trần Nhân Tông, với sự hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm. Qua nhiều thế kỷ, những dấu tích trên núi vẫn hiện diện, nhưng điều còn lại không chỉ là những công trình hay câu chuyện lịch sử. Đó còn là một cách nhìn về con người và cuộc sống.
Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội VHNT Việt Nam, cho biết: “Khi công nghệ ngày càng đi sâu vào trong từng lĩnh vực của cuộc sống, ngay trong thời điểm mà trí tuệ nhân tạo xâm nhập vào tất cả các lĩnh vực, trong đó có cả lĩnh vực sáng tạo VHNT, chúng ta càng cần tìm về những cội rễ văn hóa lịch sử dân tộc. Đối với Thiền phái Trúc Lâm, điều còn đọng lại chính là tư tưởng ở đời mà vui với đạo có thể khơi dậy những cảm hứng sáng tạo mới cho các văn nghệ sĩ. Đó chính là tư tưởng sáng ngời của Phật hoàng Trần Nhân Tông, trong đó có ý nghĩa của việc quan niệm "Phật tại tâm" có thể đánh thức cảm xúc của văn nghệ sĩ trước khi cầm bút sáng tác về ngài”.
“Phật tại tâm” có thể được hiểu từ những điều rất gần gũi. Đó là khi con người biết nhìn lại chính mình, điều chỉnh nhận thức và hành động, tìm sự cân bằng giữa những chuyển động bên ngoài với đời sống bên trong. Tư tưởng ấy càng được nhìn rõ khi trở lại với cuộc đời Trần Nhân Tông.
Từng là một vị vua gắn với những năm tháng đầy biến động của đất nước, ông sau đó rời bỏ ngai vàng, lên Yên Tử tu hành. Nhưng rời khỏi cung điện không có nghĩa là rời khỏi cuộc đời. Tinh thần nhập thế của Thiền phái Trúc Lâm được hình thành từ chính sự gắn kết ấy, hướng con người đến một cách sống tỉnh thức, biết tu dưỡng bản thân nhưng cũng có trách nhiệm với cộng đồng và đất nước. Có lẽ vì vậy, Yên Tử không chỉ là nơi để trở về với lịch sử. Đây còn là nơi mỗi người có thể tìm cho mình một nhịp đi chậm hơn giữa đời sống hiện đại.
Trên dãy Yên Tử, Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng tạo ra Thiền phái Trúc Lâm, đồng thời sáng tác ra nhiều tác phẩm văn thơ trường tồn cùng thời gian. Tiến sĩ Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo, Ban Tôn giáo Chính phủ (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo), cho biết: "Di sản Phật hoàng Trần Nhân Tông để lại là đỉnh cao về học thuật và văn hóa. Ngài là người sáng tạo ra dòng thiền riêng có ở Việt Nam, cũng là người để lại nhiều áng văn thơ vẫn được hậu thế lưu lại như là đỉnh cao của nghệ thuật. Việc UNESCO công nhận Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hóa thế giới càng khẳng định giá trị của Phật giáo Trúc Lâm. Một trong những việc làm hết sức quan trọng là truyền thông từ Trung ương cho tới địa phương để những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm được nhận diện và lan tỏa rộng hơn, trong đó có việc lan tỏa qua các sáng tác VHNT. Chúng tôi rất mừng là trong những năm qua, Quảng Ninh đã tổ chức được nhiều hội thảo cũng như các cuộc thi sáng tác về Phật hoàng Trần Nhân Tông. Thông qua các hình thức nghệ thuật đó đã không những góp phần đề cao giá trị Trúc Lâm mà quan trọng hơn là đề cao truyền thống văn hóa, lối sống tốt đẹp của dân tộc".
Di sản, vì thế không chỉ nằm trong những dấu tích được bảo tồn. Những câu chuyện về Phật hoàng Trần Nhân Tông, Thiền phái Trúc Lâm và tinh thần nhập thế đang tiếp tục được kể bằng nhiều ngôn ngữ của đời sống hôm nay, từ nghệ thuật, văn học, âm nhạc, nhiếp ảnh đến những hoạt động dành cho thế hệ trẻ.
Qua mỗi cách kể, những giá trị được trao truyền qua nhiều thế kỷ lại có thêm một cơ hội đến gần hơn với con người hiện đại, để quá khứ không chỉ được nhớ lại mà còn tiếp tục gợi mở cách sống trong hiện tại.
Cũng theo nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, tư tưởng của Phật hoàng Trần Nhân Tông là chủ đề rất thiêng liêng, rất khó nhưng cũng rất hấp dẫn đối với văn nghệ sĩ và có giá trị lâu dài, không bao giờ cạn kiệt.
Trong thời đại công nghệ và trí tuệ nhân tạo, khi mọi thứ có thể diễn ra nhanh hơn, kết nối nhiều hơn, có lẽ nhu cầu được chậm lại cũng trở nên rõ ràng hơn. Người viết càng cần hơn một khoảng lặng để nhìn lại mình, nhìn lại tác phẩm của mình và những giá trị nghệ thuật mà mình đang theo đuổi. Và cần một khoảng lặng để sống trách nhiệm hơn với những người xung quanh, với mỗi đứa con tinh thần mà mình sáng tạo ra.
Từ không gian của Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử, những giá trị ấy vẫn đang được tiếp tục trao truyền không chỉ bằng những câu chuyện của quá khứ, bằng kinh kệ mà bằng chính cách con người hôm nay tìm về, cảm nhận, sống cùng di sản và sáng tạo thêm những giá trị mới.
