Ảnh bìa Vùng than trong buổi đầu lịch sử

Dưới những tầng đất đá của Vùng mỏ hôm nay là câu chuyện lịch sử bắt đầu từ 186 năm về trước, khi những nhát cuốc khai than đầu tiên ở Yên Lãng dưới triều Nguyễn, mở đầu một dấu mốc quan trọng của ngành khai thác than Việt Nam. Trải qua những cuộc khai thác quy mô lớn của tư bản Pháp, từ những hầm lò tối tăm, những công trường đẫm mồ hôi và nước mắt, giai cấp công nhân mỏ đã ra đời, trưởng thành trong đấu tranh, hun đúc nên truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm” – tài sản tinh thần vô giá của các thế hệ thợ mỏ và con người Quảng Ninh.

Những cột mốc

Chọn một năm để xem những thông tin chính trong hành trình hình thành Vùng than.

1837

Triều Nguyễn bắt đầu chú ý đến than ở Đông Triều

Năm 1837, Bộ Công của Triều đình nhà Nguyễn mua 100 tấn than chở về kinh đô Huế.

Dấu mốc khai sinh ngành khai thác than

Từ những vùng núi, triền đồi ở Đông Triều, những vỉa than đen ẩn mình trong lòng đất đã sớm được người dân biết đến và sử dụng từ trước đó. Nhưng phải đến thế kỷ XIX, nguồn tài nguyên ấy mới từng bước được triều đình nhà Nguyễn chú ý. Năm 1837, Bộ Công của Triều đình nhà Nguyễn mua 100 tấn than chở về kinh đô Huế. Điều này cho thấy than đá không còn đơn thuần là sản vật được người dân địa phương biết đến, mà đã bắt đầu được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên có giá trị sử dụng tốt.

Tháng 12 năm Minh Mệnh năm thứ 20, Tôn Thất Bật, Tổng đốc Hải Yên, một người rất quan tâm đến việc củng cố binh bị, giữ gìn cuộc sống bình an, đồng thời nỗ lực tìm cách mở mang kinh tế để cải thiện đời sống cho dân, đã dâng sớ xin phép khai mở mỏ than ở Yên Lãng, Đông Triều. Tôn Thất Bật mong muốn nhân dân có việc làm, tăng thêm nguồn thu nhập mà Triều đình lại thu được một nguồn sản vật lớn. Sau khi nhận được sớ tấu, Vua Minh Mệnh đã ra Chỉ dụ chuẩn y sớ tấu.

10/01/1840
Ngày 10/1/1840, tức ngày 6 tháng 12 năm Minh Mệnh thứ 20, vua Minh Mệnh ban Dụ cho phép Tổng đốc Hải Yên Tôn Thất Bật tổ chức khai thác than tại núi An Lãnh (Yên Lãng), Đông Triều. Sự kiện này được xác định là mốc chính thức khai sinh ngành khai thác than Việt Nam.

Bức Dụ của vua Minh Mệnh vì thế không chỉ là một văn bản hành chính của triều Nguyễn. Đó còn là tư liệu lịch sử đặc biệt quan trọng, giúp xác lập một dấu mốc cụ thể về sự ra đời của ngành khai thác than Việt Nam. Đây là lần đầu tiên việc khai thác than tại Đông Triều được triều đình chính thức cho phép tổ chức trên cơ sở một tờ sớ của quan địa phương và sử dụng nhân công để khai thác. Từ vùng Yên Lãng, hoạt động khai thác than từng bước mở rộng ra nhiều khu vực khác của vùng mỏ Quảng Ninh.

Chỉ dụ của vua Minh Mệnh khai thác than tại núi An Lãnh (Yên Lãng), Đông Triều
Phiên bản bức chỉ dụ của vua Minh Mệnh được trưng bày ở phòng truyền thống của Công ty Than Mạo Khê. Ảnh tư liệu

Trước và trong thời kỳ Minh Mệnh, một số địa điểm thuộc vùng than Đông Triều đã bắt đầu khai thác, hình thành những công trường than đá đầu tiên. Khi ấy, việc khai thác còn hết sức sơ khai: Quy mô nhỏ, phương pháp thủ công, công cụ lao động thô sơ.

Những người trực tiếp đào than phần đông là dân nghèo từ các vùng quê, nhất là đồng bằng Bắc Bộ, tìm đến kiếm kế sinh nhai. Một bộ phận còn bị huy động lao động theo hình thức phu dịch. Họ dùng sức người đào những đường khai thác đầu tiên, đưa từng khối than từ lòng đất lên mặt đất. Tuy nhiên, quan hệ sản xuất tại các công trường khi ấy chưa phải quan hệ giữa người sở hữu tư liệu sản xuất và người bán sức lao động. Vì thế, một đội ngũ công nhân mỏ theo đúng nghĩa chưa hình thành.

Những tầng lò tối và thân phận người thợ

Bước ngoặt lớn diễn ra vào nửa cuối thế kỷ XIX, khi thực dân Pháp từng bước chiếm đóng và thiết lập quyền khai thác tài nguyên tại Quảng Ninh.

Ngày 12/3/1883, thực dân Pháp đánh chiếm khu mỏ Quảng Ninh. Ngày 24/4/1884, dưới sự sắp đặt và ép buộc của thực dân Pháp, triều đình nhà Nguyễn làm văn tự bán khu mỏ Hồng Gai - Cẩm Phả không thời hạn cho tư bản Pháp.

Ngày 24/4/1888, một công ty khai thác than đá lớn nhất nước Pháp được thành lập mang tên Công ty Pháp mỏ than Bắc Kỳ (SFCT). SFCT được quyền quản lý, khai thác 21.932 héc ta, từ Hòn Gai đến Mông Dương...

Tại Vùng mỏ, thời gian này, có 6 mỏ lớn, nhiều mỏ nhỏ, 2 bến cảng đảm bảo cho tàu trọng tải 3000 – 10.000 tấn vào ra; một nhà máy điện công suất 1000 KW; 2 nhà máy cơ khí và nhiều trạm cơ khí nhỏ.

Dấu ấn của thời kỳ ấy hiện lên trên bản đồ những địa danh gắn với lịch sử ngành Than. Mạo Khê, Đông Triều là vùng đất có lịch sử khai thác từ sớm, nơi những vỉa than đầu tiên được đưa vào khai thác theo sự chuẩn y của triều đình nhà Nguyễn. Hòn Gai trở thành trung tâm khai thác và điều hành quan trọng của SFCT. Cẩm Phả phát triển thành địa bàn tập trung nhiều mỏ than lớn.

Toàn cảnh cảng than Hongay (Hòn Gai) năm 1925. Nguồn: Flick/Mạnh Hải
Mỏ than lộ thiên Cẩm Phả những năm 1930, ảnh chụp từ máy bay.

Theo cuốn Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ninh, tập I, từ sau năm 1925 trở đi là thời kỳ đẩy mạnh ráo riết công cuộc khai thác của tư bản Pháp ở khu mỏ Quảng Ninh, số lượng công nhân trong 3 năm, từ năm 1922 đến 1925, đã tăng thêm gần 10 ngàn người, tức là 23.416 người. Năm 1929 là đỉnh cao của thời kỳ mở rộng khai thác than của tư bản Pháp ở Quảng Ninh... Từ năm 1929 trở đi, số thợ mỏ Quảng Ninh là 35.900 người, chiếm 90% số công nhân mỏ toàn Đông Dương.

Từ phu mỏ đến lực lượng công nhân có tổ chức

Sự ra đời của giai cấp công nhân mỏ không chỉ bắt nguồn từ quá trình tập trung đông đảo người lao động trong các công trường mà còn được tôi luyện qua những cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột. Trong suốt thời gian thống trị, chính sách bao trùm của bọn chủ mỏ và chính quyền thực dân Pháp ở Vùng mỏ là đàn áp, khủng bố với những thủ đoạn vô cùng tàn bạo.

Xe goòng chở than về bãi tập kết thời kỳ Pháp thuộc. Ảnh: France Indochine.
Tuyến đường sắt chạy qua Hòn Gai thời kỳ Pháp thuộc.

Với đội ngũ công nhân đang dần trưởng thành, khu mỏ Quảng Ninh đã trở thành một cơ sở vững vàng để tiếp thu chủ nghĩa Mác- Lênin, tạo tiền đề cho việc hình thành 4 chi bộ cộng sản đầu tiên vào cuối năm 1929, đầu năm 1930.

Chính những năm tháng lao động khắc nghiệt, những cuộc đấu tranh chống áp bức và quá trình gắn bó trong cùng một môi trường sản xuất đã hun đúc nên bản lĩnh của người thợ mỏ. Tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” ra đời từ đó, trở thành giá trị truyền thống vô giá của các thế hệ công nhân Vùng mỏ.