Sở hữu hệ thống di sản văn hóa, lịch sử, danh thắng đặc sắc, cùng nền tảng kinh tế, hạ tầng và nguồn nhân lực có nhiều lợi thế, thành phố Quảng Ninh có cơ hội phát triển theo mô hình đô thị di sản mang tầm quốc tế. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, cần có tư duy phát triển mới, cơ chế phù hợp và cách tiếp cận di sản như một nguồn lực kinh tế, gắn bảo tồn với sáng tạo, phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế di sản. Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Quảng Ninh có cuộc trao đổi với PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, về những điều kiện và định hướng phát triển đô thị di sản tại Quảng Ninh.
- Thưa ông, nhìn từ góc độ văn hóa và di sản, đâu là những lợi thế nổi bật để Quảng Ninh hướng tới mục tiêu trở thành đô thị di sản trong tương lai?
+ Theo tôi, có thể khái quát thế mạnh của Quảng Ninh bằng mấy từ: Một vùng đất có bề dày lịch sử, vừa giàu vừa đẹp. Cái giàu thể hiện ở tài nguyên rừng, biển, đồng bằng và khoáng sản, đặc biệt là than. Cái đẹp nằm ở cảnh quan thiên nhiên, những giá trị địa chất, địa mạo và hệ thống di sản văn hóa đặc sắc.
Quảng Ninh có vịnh Hạ Long với những giá trị nổi bật về cảnh quan, địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học; có Yên Tử gắn với sự hình thành, phát triển của Thiền phái Trúc Lâm, thể hiện bản sắc văn hóa Việt Nam. Đây còn là vùng đất lưu giữ dấu tích của các nền văn hóa khảo cổ như Soi Nhụ, Hạ Long, có thương cảng cổ Vân Đồn và những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với quá trình hình thành, phát triển của Vùng mỏ.
Điều đáng chú ý là Quảng Ninh không chỉ có di sản mà còn sở hữu hệ thống hạ tầng giao thông tương đối hiện đại, gồm đường cao tốc, cảng biển, cảng hàng không; đồng thời có vị trí kết nối giao thương qua biên giới. Những yếu tố này tạo điều kiện thuận lợi để kết nối các không gian di sản với hoạt động du lịch, dịch vụ và các ngành kinh tế khác.
Theo tôi, không nhiều địa phương cùng hội tụ được những lợi thế đa dạng như Quảng Ninh. Vấn đề là phải biết tổ chức, kết nối và phát huy các nguồn lực ấy trong một tầm nhìn phát triển thống nhất.
- Như vậy, theo ông, để trở thành đô thị di sản, Quảng Ninh cần làm gì để những lợi thế sẵn có chuyển hóa thành động lực phát triển thực sự?
+ Trước hết, cần thay đổi nhận thức về vai trò của văn hóa và di sản. Di sản không chỉ là đối tượng cần bảo vệ, tu bổ, tôn tạo, cũng không đơn thuần là lĩnh vực sử dụng ngân sách. Nếu được đầu tư đúng hướng, di sản có thể trở thành nguồn lực tạo ra giá trị kinh tế, đóng góp trực tiếp cho sự phát triển của địa phương.
Tôi đánh giá tích cực việc Quảng Ninh đã tiếp cận vấn đề tích hợp kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa thông qua xây dựng đề án. Qua quá trình tham gia thẩm định đề án đô thị di sản, tôi nhận thấy địa phương đã có bước tiến trong tư duy phát triển, phù hợp với xu thế hiện nay.
Để đi xa hơn, theo tôi, cần chú trọng 3 vấn đề. Thứ nhất, xây dựng cơ chế, chính sách thông thoáng, phù hợp để khơi dậy tiềm năng di sản và văn hóa. Thứ hai, thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, tạo điều kiện huy động thêm nguồn lực xã hội. Thứ ba, tích hợp kinh tế di sản với công nghiệp văn hóa, hay rộng hơn là kinh tế sáng tạo, để tạo ra những sản phẩm có giá trị và sức cạnh tranh.
Nhất là khi Quảng Ninh đã chính thức trở thành thành phố, việc nghiên cứu các cơ chế đặc thù để phát huy lợi thế riêng của địa phương càng cần thiết. Trong đó, di sản và nguồn nhân lực chất lượng là những thế mạnh cần được đặt đúng vị trí trong chiến lược phát triển.
- Ông vừa nhắc đến kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa. Xin ông phân tích rõ hơn mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này và ý nghĩa của việc tích hợp chúng đối với Quảng Ninh?
+ Kinh tế di sản hướng tới việc khai thác hợp lý các giá trị di sản để tạo ra sản phẩm, dịch vụ và nguồn thu, đồng thời bảo đảm yêu cầu bảo tồn. Công nghiệp văn hóa tạo ra những sản phẩm dựa trên sáng tạo, tri thức, bản sắc và các giá trị văn hóa, có khả năng tham gia thị trường.
Hai lĩnh vực này có mối quan hệ chặt chẽ. Di sản cung cấp chất liệu, nội dung và bản sắc cho các sản phẩm văn hóa; trong khi công nghiệp văn hóa giúp những giá trị di sản được chuyển tải bằng các hình thức mới, tiếp cận nhiều đối tượng công chúng hơn và tạo thêm giá trị kinh tế.
Tư duy quan trọng là chuyển từ cách nhìn di sản như một đối tượng chủ yếu cần ngân sách bảo vệ sang cách tiếp cận coi di sản là tài sản có thể tạo ra giá trị. Khi được đầu tư, tổ chức và khai thác phù hợp, tài sản văn hóa có thể trở thành sản phẩm văn hóa có hàm lượng kinh tế cao. Nguồn thu từ đó vừa đóng góp cho phát triển kinh tế, vừa có thể được tái đầu tư để bảo tồn di sản và sáng tạo những sản phẩm mới.
- Ngoài những di sản đã được biết đến rộng rãi, ông có gợi ý gì về việc khai thác các giá trị đặc thù của Vùng mỏ để tạo nên bản sắc riêng cho đô thị di sản Quảng Ninh?
+ Theo tôi, văn hóa mỏ là một lợi thế rất riêng mà Quảng Ninh cần phát huy mạnh hơn. Quảng Ninh không chỉ có di sản thiên nhiên, di tích lịch sử và văn hóa truyền thống, mà còn có lịch sử khai thác than, những công trình công nghiệp, không gian lao động và bản sắc của đội ngũ công nhân mỏ.
Ở một số quốc gia, những khu mỏ sau khi kết thúc khai thác được chuyển đổi thành không gian tham quan, trải nghiệm và giáo dục di sản công nghiệp. Quảng Ninh có thể nghiên cứu những mô hình tương tự đối với các khu vực, công trình mỏ không còn hoạt động khai thác, trên cơ sở đánh giá cụ thể về an toàn, điều kiện kỹ thuật, giá trị lịch sử và khả năng tổ chức khai thác.
Chẳng hạn, một số không gian mỏ lộ thiên sau khi hoàn nguyên có thể được nghiên cứu để phát triển hoạt động tham quan, trải nghiệm cảnh quan hoặc du lịch khám phá. Những công trình, hiện vật, tư liệu và câu chuyện về đời sống thợ mỏ có thể được kết nối với bảo tàng, tạo thành một không gian văn hóa công nghiệp có chiều sâu.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi cần được nghiên cứu thận trọng, không thể áp dụng máy móc mô hình của nơi khác. Bảo đảm an toàn, gìn giữ các giá trị tiêu biểu và đánh giá hiệu quả lâu dài phải là những yêu cầu đặt lên hàng đầu. Nếu làm tốt, di sản công nghiệp sẽ bổ sung một lớp giá trị quan trọng cho diện mạo đô thị di sản Quảng Ninh, đồng thời tạo thêm sản phẩm du lịch khác biệt.
- Bên cạnh di sản, ông đánh giá thế nào về vai trò của nguồn nhân lực và cộng đồng trong việc xây dựng đô thị di sản?
+ Con người là nguồn lực quan trọng nhất. Quảng Ninh có lợi thế về nguồn nhân lực gắn với văn hóa mỏ, có truyền thống lao động, tinh thần cộng đồng và những đóng góp nổi bật trong nhiều lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật. Địa phương cũng có những gương mặt tiêu biểu trong âm nhạc, hội họa, điêu khắc, văn học và nhiếp ảnh.
Những lợi thế đó cần được phát huy thông qua môi trường sáng tạo, cơ hội phát triển nghề nghiệp và cơ chế khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia sáng tạo sản phẩm văn hóa. Công nghiệp văn hóa không thể phát triển nếu thiếu đội ngũ sáng tạo, người làm chuyên môn, doanh nghiệp tổ chức sản xuất và thị trường tiếp nhận sản phẩm.
Bên cạnh đó, Quảng Ninh có cộng đồng các dân tộc với những giá trị văn hóa phong phú. Bảo tồn bản sắc, tăng cường sự gắn kết giữa các cộng đồng và tạo điều kiện để người dân tham gia phát huy di sản là yêu cầu quan trọng. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà cần trở thành chủ thể trong quá trình bảo tồn, sáng tạo và phát triển các sản phẩm văn hóa.
- Từ những phân tích trên, ông kỳ vọng như thế nào về triển vọng trở thành đô thị di sản của Quảng Ninh trong tương lai?
+ Tôi tin rằng, Quảng Ninh có cơ sở để hướng tới mục tiêu trở thành đô thị di sản có tầm vóc quốc tế, đồng thời là trung tâm du lịch văn hóa hàng đầu của khu vực. Nhưng để đạt được điều đó, địa phương cần có tầm nhìn dài hạn và cách làm đồng bộ.
Trước hết, phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách nhằm phát huy thế mạnh di sản và văn hóa. Tiếp đó là thúc đẩy hợp tác công - tư trong lĩnh vực văn hóa, huy động nguồn lực xã hội nhưng vẫn bảo đảm vai trò quản lý, định hướng và trách nhiệm bảo tồn của Nhà nước. Đồng thời, cần tích hợp kinh tế di sản với công nghiệp văn hóa để tạo ra các sản phẩm có giá trị, có khả năng tham gia thị trường và tạo nguồn thu bền vững.
Quảng Ninh cũng cần xác định những địa chỉ, không gian và lĩnh vực có khả năng tạo sức lan tỏa để ưu tiên đầu tư, từ vịnh Hạ Long, Yên Tử, Bảo tàng Quảng Ninh đến di sản thương cảng Vân Đồn và văn hóa mỏ. Việc lựa chọn cần dựa trên giá trị di sản, khả năng phát huy, hiệu quả đầu tư và yêu cầu bảo tồn lâu dài.
Tôi kỳ vọng, với những lợi thế sẵn có cùng tư duy phát triển phù hợp, Quảng Ninh sẽ từng bước hình thành mô hình đô thị di sản có bản sắc riêng.
- Xin trân trọng cảm ơn ông!
