Trải qua hàng trăm năm định cư ở vùng Đông Bắc tới nay, phong tục nghi lễ vòng đời từ khi sinh ra tới khi chết đi của người Sán Dìu Quảng Ninh còn lưu giữ nhiều nét đặc sắc, thể hiện giá trị cốt lõi, tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng.
Tiến sĩ Trần Quốc Hùng (Trung tâm Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy văn hóa Sán Dìu Việt Nam) nhận định: Những phong tục của người Sán Dìu cho thấy rõ bản sắc coi trọng gia đình - tổ tiên - cộng đồng, cùng khả năng hòa hợp giữa truyền thống và đời sống hiện đại. Đây là minh chứng cho sức sống bền bỉ của tri thức dân gian trong việc định hình nhân sinh quan và đạo lý của cộng đồng Sán Dìu ở Quảng Ninh.
Trước hết, nghi thức sinh đẻ và đặt tên thể hiện rõ niềm tin và nếp sống của người Sán Dìu. Sản phụ sinh trong buồng, người thân làm bà đỡ, và gia đình buộc cành lá báo bé gái hoặc bùi nhùi rơm báo bé trai để tránh khách lạ, đồng thời báo tin vui. Ba ngày sau, gia đình làm cơm gà, xôi và mời thầy đặt tên theo ngày tháng năm sinh, gửi gắm mong ước bình an cho trẻ.
Nhà khá giả có thể làm lễ đầy tháng để ghi tên con vào gia phả, đánh dấu sự hiện diện chính thức của thành viên mới. Tục “mai mén” hay “bán họ” xuất phát từ quan niệm trẻ sinh cùng ngày với bố sẽ xung khắc. Gia đình đem lễ vật sang nhờ một họ khác nhận làm con nuôi về mặt tâm linh; đứa trẻ mang họ bố nuôi nhưng vẫn sống với bố mẹ đẻ. Khi kết hôn, người con làm lễ “thòi chủ” để tách khỏi họ nuôi, thể hiện sự hài hòa giữa niềm tin tâm linh và đời sống gia đình.
Khi con người bước vào tuổi trưởng thành, hành trình dựng vợ gả chồng tiếp tục soi rõ bản sắc của đồng bào Sán Dìu. Họ coi trọng đạo đức, sức khỏe và sự tương xứng giữa hai gia đình. Tục kỵ kết hôn cùng họ trong vòng 5 đời được tuân thủ nghiêm ngặt, và nếu có ngoại lệ thì phải làm lễ tạ với tổ tiên. Từ xưa, trai gái Sán Dìu chủ yếu kết hôn trong dân tộc mình, tạo nên những cộng đồng gắn kết bền chặt.
Hôn nhân Sán Dìu đậm tính cộng đồng và lễ nghĩa, với các bước hỏi, xem lá số, mang lễ vật và hát đối trong lễ cưới. Tục đưa trầu cau và uống chung hai quả trứng hòa rượu tượng trưng cho sự gắn kết hai gia đình. Trong ngày cưới, cô dâu mặc trang phục truyền thống, lạy "ma nhà" ba lạy trước khi rời nhà mẹ đẻ và được anh trai cõng qua cổng như lời chúc cho hành trình mới suôn sẻ. Cô dâu không được ngoảnh lại, thể hiện sự dứt bỏ lưu luyến để toàn tâm bước vào mái ấm mới. Khi về nhà chồng, cô dâu lạy bàn thờ tổ tiên để chính thức nhập "ma nhà", rồi mời trầu họ hàng và nhận tiền mừng làm vốn riêng. Ba ngày sau, vợ chồng trẻ về thăm nhà gái, mang lễ vật như thủ lợn, gà thiến, xôi, rượu để cảm ơn và khẳng định sự gắn bó giữa hai gia đình.
Đến cuối hành trình đời người, tang ma lại trở thành một không gian văn hóa thiêng liêng, nơi các giá trị đạo hiếu và quan niệm về linh hồn được thể hiện trọn vẹn. Người Sán Dìu tin rằng con người có “ma”, và khi chết đi, linh hồn vẫn cần được chăm nom để tránh quấy nhiễu con cháu. Vì vậy, tang lễ không chỉ là nỗi buồn ly biệt mà còn là sự sắp đặt tâm linh để đưa người khuất về với thế giới của tổ tiên. Tùy vào kiểu “ra đi” - chết yểu, bất đắc kỳ tử hay chết già, mà lễ thức có sự khác biệt.
Lễ làm chay kéo dài 3 ngày 3 đêm, con cháu trong họ góp gà lợn và cùng thầy mo thực hiện nghi lễ. Thầy mo đeo mặt nạ, múa và gõ thanh la, đọc bài cúng kể lại hành trình cuộc đời người đã khuất như một “tiểu sử bằng nghi lễ”. Cuối lễ, hồn được tiễn về cõi trời, gia đình dựng nhà mồ, cúng cơm 7 ngày và 100 ngày thì làm lễ để đốt áo tang và nhập bát hương lên bàn thờ tổ. Trong suốt thời gian chịu tang, con cháu ăn mặc giản dị, tránh hội hè, không cưới gả, không sửa sang nhà cửa, phụ nữ kiêng trang sức. Dù nghiêm ngặt nhưng chính sự khắt khe ấy là cách cộng đồng gìn giữ đạo hiếu, nhắc nhở mỗi người trân trọng nguồn cội.
Người Sán Dìu Quảng Ninh vẫn duy trì nhiều nghi lễ gắn kết như mừng thọ, ở rể, kết bạn đồng niên hay giúp nhau dựng nhà, lo ma chay. Những phong tục này tạo nên mạng lưới cố kết cộng đồng bền vững. Một số nghi lễ từng bị xem là rườm rà, theo thời gian chúng đã được giản lược, chỉ giữ lại nét đẹp và các giá trị cốt lõi như hiếu nghĩa, đoàn kết và hướng về tổ tiên.
