Trong kho tàng VHNT Việt Nam, hiếm có một vùng đất nào mang trong mình trầm tích lịch sử hào hùng và sức gợi mở mãnh liệt như Vùng mỏ Quảng Ninh. Nơi đây, than đá không chỉ là nguồn tài nguyên làm giàu cho đất nước, mà còn khơi nguồn cho dòng cảm hứng sáng tạo bất tận.
Cái "nôi" của văn học nghệ thuật
Ngành Than từ lâu đã được ví như một “cái nôi” lớn, bao dung và màu mỡ, nuôi dưỡng biết bao thế hệ văn nghệ sĩ Quảng Ninh và cả nước. Khác với nhiều ngành kinh tế khác, mối quan hệ giữa ngành Than và đội ngũ văn nghệ sĩ mang tính chất hữu cơ. Có một hiện tượng văn hóa rất độc đáo tại Vùng mỏ mà nguyên Tổng Giám đốc Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) Đoàn Văn Kiển từng đúc kết là quá trình “nghệ sĩ hóa thợ mỏ”. Khi người thợ mỏ cầm bút sáng tác hay đứng trên sân khấu biểu diễn, cái tầm văn hóa của người lao động được nâng lên một tầm cao mới. Ngược lại, khi văn nghệ sĩ chui lò cùng đồng nghiệp, họ mang hồn cốt của thợ mỏ vào từng câu chữ, nét vẽ, giai điệu, biến hiện thực lao động nhọc nhằn thành những giá trị nhân văn cao quý.
Minh chứng rõ nét nhất cho sự chăm chút, gắn bó ấy là việc vào năm 1979, Chi hội Văn hóa nghệ thuật (VHNT) Công ty Than Hòn Gai ra đời và là chi hội VHNT đầu tiên trực thuộc một đơn vị kinh tế trên quy mô cả nước. Tiếp nối truyền thống ấy, năm 1995, CLB Văn hóa công nhân ngành Than được thành lập, tạo thành một mái nhà chung quy tụ hàng trăm cây bút, họa sĩ, diễn viên không chuyên. Đặc biệt, từ năm 1986, tỉnh Quảng Ninh bắt đầu xét tặng danh hiệu “Nghệ sĩ Vùng mỏ” tạo ra một danh hiệu đặc thù để tôn vinh những người lao động nghệ thuật bền bỉ phục vụ đời sống công nhân và nhân dân vùng Than. Bốn thập kỷ qua, hàng trăm nghệ sĩ không chuyên đã được vinh danh, góp phần khẳng định văn nghệ ở Vùng mỏ bắt rễ, lớn lên cùng thợ mỏ và vì thợ mỏ mà cất tiếng.
Những năm gần đây, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam luôn đặc biệt quan tâm, chăm lo đến đời sống văn hóa, tinh thần của người lao động thông qua việc đầu tư cơ sở vật chất, phát hiện và bồi dưỡng nhân tài, tạo điều kiện tốt nhất cho các văn nghệ sĩ cống hiến. Các hội diễn nghệ thuật quần chúng được duy trì đều đặn với quy mô lớn và chất lượng nghệ thuật ngày càng cao. Hệ thống CLB văn hóa thể thao được hình thành và hoạt động thống nhất, hiệu quả. Nhiều cuộc thi VHNT và trại sáng tác được tổ chức tại Quảng Ninh, nhiều tác phẩm xuất sắc đã ra đời và được chuyển thể thành phim như: "Cơn lốc biển", "Lửa than", "Gia đình thợ mỏ", "Vùng đất gẫy", "Người đi trong lòng đất", "Tình đất mỏ", "Vàng đen"...
Thực tế sinh động
Ngược dòng lịch sử về những năm 50, 60 của thế kỷ XX, Vùng mỏ là điểm hẹn của các văn nghệ sĩ hàng đầu Trung ương theo tiếng gọi của Đảng về thực tế sản xuất và chiến đấu để sáng tác. Những mỏ Đèo Nai, Cọc Sáu, Hà Tu, Mạo Khê… khi ấy ngập tràn khí thế thi đua khôi phục sản xuất sau ngày tiếp quản và sẵn sàng đối đầu với bom đạn của đế quốc Mỹ.
Năm 1958, nhà thơ Huy Cận dẫn đầu một đoàn văn nghệ sĩ về thực tế sáng tác Đèo Nai. Những ngày cùng ăn, cùng ở, cùng chứng kiến nhịp đập hối hả trên tầng than đã làm bừng sáng hồn thơ ông, kết tinh thành tập thơ “Trời mỗi ngày lại sáng”. Cùng thời điểm đó, nhóm của nhà văn Nguyễn Dậu cắm chốt tại Lộ Trí (nay thuộc Công ty Than Thống Nhất) để rồi cho ra đời tiểu thuyết “Mở hầm”; nhà văn Tạ Hữu Yên viết nên tiểu thuyết “Lửa than”...
Tuy nhiên, sức sống của VHNT không chỉ đến từ những chuyến đi thực tế của các nhà văn Trung ương, mà được tạo dựng vững chắc từ chính những nhà văn thợ mỏ đã gắn trọn cuộc đời với than. Tiêu biểu nhất là nhà văn Võ Huy Tâm với tiểu thuyết “Vùng mỏ” được trao Giải thưởng Nhà nước về VHNT. Tiếp bước thế hệ đi trước, các nhà văn Võ Khắc Nghiêm, Tô Ngọc Hiến, Nguyễn Sơn Hà, Trần Ngọc Tảo, Ngô Xuân Hội, Đào Ngọc Vĩnh, Lương Vĩnh Phúc, Nguyễn Ngọc Sính, Văn Chư… đã tạo nên một thế hệ nhà văn Vùng mỏ hùng hậu, viết nên biên niên sử bằng VHNT sống động về một giai cấp tiên phong.
Nếu văn học là tấm gương phản chiếu chiều sâu số phận và tâm tư người thợ, thì âm nhạc chính là đôi cánh nâng đỡ tâm hồn, làm bừng lên ngọn lửa lạc quan và tinh thần thép của người thợ. Khó có thể tìm thấy một địa phương nào mà các ca khúc viết về ngành nghề lại trở thành tài sản tinh thần chung của cả dân tộc như âm nhạc về Vùng mỏ. Tháng 4/1964, nhạc sĩ Đỗ Nhuận, Tổng Thư ký (nay gọi là Chủ tịch) Hội Nhạc sĩ Việt Nam, đã dẫn đầu một đoàn nhạc sĩ tên tuổi gồm: Hoàng Vân, Phạm Tuyên, Trọng Bằng, Trần Quý, Chu Minh, Tân Huyền, Văn Dung… về Vùng mỏ. Chuyến đi lịch sử ấy đã mở ra một mùa màng bội thu cho âm nhạc Vùng mỏ và góp phần khích lệ các nhạc sĩ Quảng Ninh cầm bút sáng tác.
Những ca khúc giai đoạn đó có giai điệu vừa hào sảng, khỏe khoắn, vừa trữ tình, sâu lắng đã tạc nên tượng đài người thợ mỏ với tư thế hiên ngang làm chủ đất trời. Hàng loạt tác phẩm như vậy đã ra đời như: “Tình ca người thợ mỏ” (Hoàng Vân), “Bài ca người thợ lò” (Trần Quý), “Đêm trên mỏ” (Phạm Tuyên), “Nhịp máy khoan” (Trọng Bằng)… đã hòa nhịp cùng tiếng máy, tiếng còi tầm, thổi bùng lên ngọn lửa cống hiến của người thợ mỏ.
Từ vườn ươm nghệ thuật quần chúng của ngành Than, biết bao tài năng âm nhạc lớn của đất nước đã sải cánh bay cao. Tiêu biểu nhất về biểu diễn là NSND Quang Thọ, NSND Đức Long về sáng tác tiêu biểu có các nhạc sĩ: Lê Nguyên Thêm, Trần Cường, Lê Chí Phúc. Từ cửa lò hay giữa công trường khói lửa bom đạn, âm nhạc Vùng mỏ mang trong mình chất phóng khoáng và đằm thắm đã được các nhạc sĩ, ca sĩ lan toả đi khắp mọi miền Tổ quốc.
Không chỉ dừng lại ở trang văn hay khuôn nhạc, vẻ đẹp của vùng Than còn là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho mỹ thuật, nhiếp ảnh và sân khấu. Các thế hệ họa sĩ tên tuổi như: Nguyễn Anh Thường, Hoàng Công Luận, Lưu Yên trong chuyến đi thực tế năm 1958 đã dựng giá vẽ ngay trên công trường bụi bặm, giữa cái nắng gió vùng Đông Bắc. Từ những lớp vẽ công nhân, Vùng mỏ cũng sinh ra những cây cọ tài hoa xuất thân từ chính xưởng máy, hầm lò như: Bùi Đình Lan, Ngô Phương Cúc, Ngô Văn Túc, Phạm Phi Châu, Hoàng Ngọc Châu, Lê Vân Hải, Lê Chuyền…
Bên cạnh mỹ thuật, nhiếp ảnh Quảng Ninh sinh ra những tay máy vốn là công nhân mỏ như: Đoàn Đạt, Đoàn Đức, Đỗ Kha, Quang Trong, Khắc Đạm, Nguyễn Ngọc Huấn, Phạm Mạnh Hùng, Bạch Ngọc Tư, Dương Phượng Đại… đã bám sát từng ca sản xuất, ghi lại chân thực từng khuôn mặt rạng rỡ của người thợ. Những bức ảnh ấy vừa mang tính nghệ thuật vừa là tư liệu lưu giữ lịch sử phát triển của ngành công nghiệp khai khoáng Việt Nam.
Trên lĩnh vực sân khấu, các đoàn nghệ thuật xung kích của ngành Than trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ đã không quản ngại hiểm nguy, vừa biểu diễn phục vụ công nhân tại chỗ, vừa vượt Trường Sơn vào chiến trường miền Nam phục vụ bộ đội. Sân khấu Quảng Ninh có những đạo diễn, nghệ sĩ như: Hà Vân, Văn Tuất, Thanh Việt… đã dàn dựng hàng trăm vở diễn phản ánh trực diện cuộc đấu tranh giai cấp, tinh thần sáng tạo trong lao động. Mỗi kỳ hội diễn là một ngày hội lớn, nơi công nhân rũ bỏ bụi than để hóa thân thành những nghệ sĩ thực thụ trên thánh đường nghệ thuật.
Khi bàn về sự gắn bó giữa văn nghệ sĩ và đất mỏ, không thể không nhắc đến "tài sản" tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” bắt nguồn từ cuộc Tổng bãi công năm 1936. Khẩu hiệu “Kỷ luật và Đồng tâm, chúng ta nhất định thắng!” không đơn thuần là một khẩu hiệu đấu tranh mà đã được đúc kết thành bản sắc văn hóa của công nhân Vùng mỏ. VHNT đã gìn giữ và lan tỏa truyền thống “Kỷ luật và Đồng tâm", thổi hồn, biến những hy sinh, mất mát và tinh thần quật khởi năm 1936 thành biểu tượng bất tử, nhắc nhở thế hệ hôm nay về nguồn cội vẻ vang của giai cấp công nhân mỏ.
Kế thừa tinh thần đó, các tác phẩm VHNT hôm nay luôn hướng tới việc ca ngợi tình đồng đội, tình đồng chí keo sơn của thợ mỏ, xây dựng văn hóa doanh nghiệp, kiến tạo “sức mạnh mềm” cho sự phát triển bền vững. VHNT góp phần tạo sợi dây vô hình kết nối hàng vạn người lao động từ khắp mọi miền Tổ quốc về đầu quân cho TKV, tạo nên khối đoàn kết thống nhất, đưa ngành Than vượt qua những giai đoạn khó khăn, khủng hoảng. Minh chứng rõ nhất là sau mỗi lần đối mặt với thiên tai, dịch bệnh hay quá trình tái cơ cấu, tinh thần ấy lại giúp toàn ngành khôi phục sản xuất mạnh mẽ hơn, thu nhập và phúc lợi của người lao động ngày càng được nâng cao.
Bước sang giai đoạn hiện nay, diện mạo Vùng mỏ đang chuyển mình mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Sự thay đổi ấy đặt ra cho văn nghệ sĩ Quảng Ninh những thách thức mới nhưng cũng mở ra những chân trời sáng tạo rộng lớn. Các thế hệ văn nghệ sĩ hôm nay vẫn không ngừng xuống lò, lên tầng, theo chân những ca trực đêm để tìm kiếm chất liệu mới. Họ vẫn đi và tiếp tục sáng tạo để chứng minh với công chúng rằng chỉ khi VHNT đắm mình vào hiện thực lao động thì mới có được sức sống lâu bền và lay động lòng người. Đất mỏ đã cho văn nghệ sĩ một "bầu sữa" sáng tạo dồi dào. Và văn nghệ sĩ đã "trả ơn" bằng những tác phẩm tạc vào thời gian như tiếng còi tầm âm vang giữa biển trời Đông Bắc.
