Sáng 21/8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về định hướng chính sách sửa đổi năm 2024.
Thu hồi đất cần gắn với việc tổ chức lại không gian phát triển
Đại biểu Lê Văn Thế (Đoàn Ninh Bình) cho biết, khi Nhà nước đầu tư một tuyến đường hoặc một công trình hạ tầng lớn, việc thu hồi đất không nên chỉ dừng ở việc lấy đủ diện tích đất cho công trình.
“Tôi đề nghị giải phóng mặt bằng không chỉ lấy đủ đất cho công trình mà phải đồng thời tính đến hiệu quả sử dụng đất và chất lượng không gian hình thành sau dự án”, đại biểu nói thêm: “Luật cần bổ sung tiêu chí khách quan để đánh giá phần đất còn lại ngay trong quá trình lập phương án thu hồi, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư”.
Theo đại biểu, nếu phần đất vẫn có thể tiếp tục sử dụng thì phải tôn trọng quyền lựa chọn của người dân.
Nhưng nếu thu hồi đất để chỉnh trang, tổ chức lại một không gian rộng hơn thì phải có căn cứ pháp lý độc lập, phù hợp quy hoạch, có dự án, phạm vi và phương án rõ ràng. Không thể chỉ dựa vào nhu cầu của từng hộ để giải quyết một vấn đề mang tính tổng thể.
Nói cách khác, quyền của từng người sử dụng đất phải được tôn trọng nhưng bài toán không gian của cả dự án cũng phải được giải quyết bằng một cơ chế pháp lý nhất quán.
Đại biểu Nguyễn Văn Mạnh (Đoàn Phú Thọ) đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu một cơ chế riêng đối với đất tái định cư được đầu tư bằng nguồn vốn ngân sách nhà nước để phục vụ trực tiếp cho các dự án đầu tư công.
Theo đó, có thể cho phép xác định giá thu tiền sử dụng đất tái định cư theo suất đầu tư thực tế của dự án tái định cư. Giá đất tái định cư bình quân bằng giá trị quyết toán được duyệt của dự án khu tái định cư chia cho tổng diện tích đất ở bố trí của khu tái định cư.
Đối với các dự án tái định cư sử dụng vốn ngân sách nhà nước, mục tiêu chủ yếu là tạo quỹ đất và hạ tầng để bố trí chỗ ở cho các hộ dân phải di chuyển do Nhà nước thu hồi đất, không phải là dự án đầu tư kinh doanh. Vì vậy, việc xác định giá đất nêu trên sẽ là cơ sở chi phí để tính toán; chi phí thực tế sẽ phản ánh đúng hơn bản chất của khu tái định cư.
Theo đại biểu, điều này sẽ giảm khoảng cách lớn giữa giá trị bồi thường tại nơi đất thu hồi với số tiền phải nộp ở nơi tái định cư, qua đó giảm áp lực tài chính cho người dân. Bên cạnh đó, sẽ bảo đảm minh bạch, rõ ràng vì giá trị đầu tư của dự án sau khi hoàn thành được cơ quan có thẩm quyền nghiệm thu và quyết toán. Điều này cũng giúp hạn chế tình trạng người dân phải chịu toàn bộ giá trị gia tăng về vị trí và hạ tầng của khu vực tái định cư, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện các dự án đầu tư công.
“Để bảo đảm chính sách không bị lợi dụng, có thể quy định cơ chế giá theo suất đầu tư chỉ áp dụng đối với một suất đất tái định cư trong hạn mức hoặc suất tái định cư tối thiểu mà hộ gia đình, cá nhân được hưởng theo phương án đã được phê duyệt”, đại biểu đề xuất.
Về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và bảo đảm ổn định đời sống, sinh kế của người có đất bị thu hồi, đại biểu Nguyễn Đại Thắng (Đoàn Hưng Yên) cho biết, cùng với việc xác định rõ các trường hợp thu hồi đất, cần đặc biệt quan tâm đến việc bảo đảm cuộc sống, sinh kế của người dân sau khi có đất bị thu hồi.
Đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện quy định thứ tự bồi thường về đất theo hướng ưu tiên đất có cùng mục đích sử dụng theo hướng cụ thể hóa hơn yêu cầu tái thiết cuộc sống, bảo đảm người có đất bị thu hồi có nơi ở, điều kiện sống và sinh kế bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
"Cần nghiên cứu quy định rõ hơn thứ tự ưu tiên và điều kiện áp dụng các hình thức bồi thường, trong đó ưu tiên bố trí đất có cùng mục đích sử dụng hoặc nhà ở tái định cư; bồi thường bằng tiền chỉ thực hiện trong trường hợp không có quỹ đất, quỹ nhà phù hợp hoặc theo nguyện vọng của người bị thu hồi đất.
Đồng thời, cần có tiêu chí cụ thể để đánh giá mức độ và bảo đảm về vị trí, diện tích, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội, khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu và điều kiện duy trì sinh kế của người có đất bị thu hồi", đại biểu Nguyễn Đại Thắng nói.
Đối với người trực tiếp sản xuất nông nghiệp, chính sách bồi thường, hỗ trợ cần gắn với khả năng tiếp tục sản xuất hoặc chuyển đổi sinh kế bền vững, tránh tình trạng người dân có đất bị thu hồi được bồi thường về tài sản nhưng gặp khó khăn trong việc ổn định cuộc sống sau khi bị thu hồi đất.
Phân cấp, phân quyền và trình tự, thủ tục hành chính về đất đai
Theo đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn Lâm Đồng), trong bối cảnh tổ chức chính quyền địa phương hai cấp với 34 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, nếu mỗi địa phương tự ban hành trình tự, thủ tục hành chính đối với những vấn đề quan trọng như giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thì nguy cơ hình thành 34 cách thức thực hiện khác nhau là rất rõ.
Điều này đặc biệt bất lợi đối với những dự án liên tỉnh, liên vùng. Nhà đầu tư không chỉ phải tuân thủ pháp luật chung mà còn có thể phải nghiên cứu nhiều bộ quy trình khác nhau, làm tăng chi phí tuân thủ và tạo ra sự thiếu thống nhất trong môi trường đầu tư.
Vì vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ ban hành khung trình tự, thủ tục hành chính thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Địa phương được quyền quy định cơ chế phối hợp nội bộ giữa các cơ quan để rút ngắn thời gian xử lý nhưng không nên tự đặt thêm những thành phần hồ sơ, điều kiện hay thủ tục hành chính ngoài khung chính sách của pháp luật.
“Về các phương án phân cấp tại Điều 18, tôi lựa chọn phương án 1 theo hướng xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm cuối cùng là Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Tôi cho rằng chưa nên vội vàng giao trực tiếp cho cấp xã những thẩm quyền phức tạp như thu hồi đất, giao đất trong khi cơ sở dữ liệu đất đai quốc gia vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện và năng lực chuyên môn, điều kiện thực thi giữa các địa bàn còn chưa đồng đều”, đại biểu nói.
Cùng quan điểm này, đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn) cho rằng, việc phân cấp, phân quyền và trình tự, thủ tục hành chính về đất đai cần phân định cụ thể hơn thẩm quyền giữa cấp tỉnh và cấp xã, đồng thời vẫn linh hoạt để địa phương tiếp tục phân cấp, ủy quyền phù hợp với năng lực thực tế của bộ máy và con người ở cấp xã.
Cách thiết kế này vừa bảo đảm mặt bằng thẩm quyền tương đối thống nhất trong thực hiện pháp luật đất đai trên phạm vi cả nước, vừa giữ được tính chủ động, linh hoạt của địa phương.
Đại biểu đề nghị bổ sung ngay vào luật nguyên tắc phân cấp phải xác định rõ chủ thể, thời hạn, trách nhiệm giải trình và cơ chế kiểm tra; đồng thời giao Chính phủ quy định điều kiện bảo đảm về nhân lực, dữ liệu, kinh phí và hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã.
'Không thể để phân cấp trở thành nỗi lo rủi ro, tâm lý sợ trách nhiệm, né tránh việc, dẫn đến nhiều việc phải xin ý kiến cấp trên hoặc kéo dài thời gian, làm giảm hiệu quả công việc của một bộ phận cán bộ trực tiếp ở cơ sở", đại biểu nói.
