Với định hướng xây dựng cửa khẩu thông minh, việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, mô hình quản lý thông minh cùng quyết tâm của chính quyền, lực lượng chức năng và cộng đồng doanh nghiệp đang tạo nên diện mạo mới cho cửa khẩu quốc tế Móng Cái: Hiện đại, minh bạch, thông suốt.
Động lực từ cửa khẩu thông minh
Có mặt tại lối thông quan cầu Bắc Luân II - Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc) vào một ngày giữa tháng 9/2026, chúng tôi chứng kiến sự thông thoáng, thuận tiện của hoạt động xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu (XNC, XNK) tại cặp cửa khẩu quốc tế này. Khác với hình ảnh những đoàn xe container nối đuôi nhau ùn ứ kéo dài hay cảnh tài xế cầm hồ sơ giấy chạy ngược chạy xuôi làm thủ tục như nhiều năm trước, dòng xe container, xe tải lớn chở hàng nông sản, thiết bị điện tử, máy móc công nghiệp nối đuôi nhau di chuyển qua luồng kiểm soát tự động cửa khẩu, bãi kiểm hoá.
Sự thay đổi này bắt nguồn nhờ các quyết sách mang tính chiến lược của Trung ương, của thành phố. Ngay khi Trung ương có chủ trương nâng cấp, hiện đại hoá cửa khẩu Quốc tế Móng Cái mà cụ thể là định hướng xây dựng cửa khẩu thông minh tại đây, Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Quảng Ninh lần thứ XVI, nhiệm kỳ 2025-2030 đã xác định nhiệm vụ trọng tâm, đột phá là “phát triển đặc khu Vân Đồn - đặc khu kinh tế thế hệ mới và cửa khẩu thông minh tại Móng Cái”.
Với sự chuẩn bị bài bản, chu đáo của thành phố Quảng Ninh cùng các ngành chức năng, ngày 26/1/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 164/QĐ-TTg phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc). Chỉ nửa tháng sau, ngày 11/2/2026, thành phố Quảng Ninh (Việt Nam) và tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) đã chính thức khởi động dự án ngay tại vạch phân quản cầu Bắc Luân II.
Để đẩy nhanh tiến độ xây dựng cửa khẩu thông minh, theo phương án phân luồng hiện nay, toàn bộ hoạt động XNK hàng hóa và phương tiện vận tải, hoạt động XNC đối với khách du lịch được tập trung tại khu vực cầu Bắc Luân II, trong khi luồng XNC của cư dân biên giới tách biệt hoàn toàn tại khu vực cầu Bắc Luân I.
Tại cửa khẩu, hoạt động kiểm soát biên phòng và hải quan tại Lối thông quan cầu Bắc Luân I và cầu Bắc Luân II hiện nay được ứng dụng mạnh mẽ các thiết bị công nghệ: Camera AI nhận diện khuôn mặt, hệ thống đọc biển số xe tự động, cổng quét mã QR và máy soi chiếu X-ray hiện đại.
Trọng tâm của Đề án cửa khẩu thông minh Móng Cái (Việt Nam)- Đông Hưng (Trung Quốc) là việc ứng dụng công nghệ tự động hóa toàn bộ quy trình giao nhận hàng hóa qua biên giới dựa trên hạ tầng cầu Bắc Luân II. Theo đề án, hai bên tập trung đầu tư hệ thống xe tự hành thông minh (AGV) kết hợp đường ray định hướng hoặc công nghệ vệ tinh định vị để vận chuyển container tự động qua lại biên giới. Cùng với đó là lắp đặt hệ thống cẩu gắp tự động, camera AI nhận diện biển số, nhận dạng khuôn mặt, đọc mã vạch QR và hệ thống kiểm tra trang thiết bị không xâm nhập (soi chiếu X-ray tự động). Nền tảng dữ liệu số liên thông giữa hai nước cho phép chia sẻ thông tin trước về hàng hóa, phương tiện, loại bỏ hầu hết các công đoạn kiểm tra thủ công bằng giấy tờ.
Việc triển khai mô hình cửa khẩu thông minh hướng tới khả năng thông quan liên tục 24/7, không tiếp xúc, giúp rút ngắn thời gian kiểm tra, giám sát từ vài phút xuống chỉ còn từ 1 đến 2 giây cho mỗi lượt phương tiện, giảm chi phí logistics tối đa cho doanh nghiệp; giải quyết triệt để bất cập tốn thời gian, nguy cơ ùn tắc và chi phí phát sinh trước đây.
Nhiều năm làm nghề lái xe container chuyên chở hàng nông sản từ Lâm Đồng xuất khẩu sang Trung Quốc, anh Nguyễn Văn Hùng, cho biết: "Trước đây mỗi lần đưa hàng ra cửa khẩu lo nhất là khâu xếp hàng chờ kiểm hóa, chờ đối chiếu tờ khai giấy tốn cả nửa ngày. Bây giờ phương tiện đã được đăng ký mã QR từ trước, khi xe vào bãi là máy quét tự động nhận diện. Hàng hóa thông quan nhanh gọn, lái xe như chúng tôi giảm bớt mệt mỏi, doanh nghiệp lại tiết kiệm được chi phí lưu bãi và đặc biệt là tránh được tình trạng hàng hoá bị hỏng do thời gian chờ đợi quá lâu".
Theo lộ trình tổng thể giai đoạn 2026-2030, trong năm 2026, các đơn vị tập trung hoàn thiện hạ tầng công nghệ, quy hoạch bến bãi, lắp đặt thiết bị kết nối và thử nghiệm chia sẻ dữ liệu số; giai đoạn 2027-2030 sẽ mở rộng, đưa hệ thống xe AGV vào vận hành chính thức, thực hiện thông quan tự động 24/7 và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) toàn diện trong điều hành cửa khẩu.
Chủ động đổi mới phương thức điều hành cửa khẩu
Để khu vực cầu Bắc Luân II vận hành thông suốt, ngành chức năng, doanh nghiệp đầu tư hạ tầng cửa khẩu đã chủ động chuyển đổi số, đổi mới phương thức quản lý.
Để tối ưu hoá hoạt động XNC, XNK tại cửa khẩu, Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái đã cấp hơn 6.000 mã QR cho phương tiện XNK và cấp thẻ mã QR cho hơn 600 người làm việc thường xuyên. Khi phương tiện qua cửa khẩu, cán bộ biên phòng chỉ cần dùng thiết bị chuyên dụng quét mã QR, toàn bộ thông tin phương tiện, người điều khiển và lịch trình đã hiển thị đầy đủ trên màn hình trong vòng 1 đến 2 giây.
Cùng với đó, từ tháng 7 năm nay, Đồn Biên phòng cửa khẩu Quốc tế Móng Cái đã triển khai mô hình "Tổ Dân vận đối ngoại", thành viên gồm các lực lượng chức năng khối cửa khẩu, Đoàn Thanh niên phường Móng Cái 1 với lực lượng Biên phòng làm nòng cốt đã biên soạn các bộ tài liệu song ngữ Việt - Trung, tích hợp mã QR tra cứu văn bản pháp luật về biên giới, thủ tục XNC, XNK để người dân, tài xế dễ dàng tra cứu trên điện thoại di động.
Thượng tá Chu Xuân Quyết, Chính trị viên Đồn Biên phòng Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, cho biết: "Đơn vị xác định chuyển đổi số cùng với việc ứng dụng công nghệ số là sự thay đổi về phương thức làm việc. Việc đơn giản hóa thủ tục qua mã QR giúp giải phóng phương tiện nhanh chóng, giảm áp lực bến bãi và nâng cao hiệu quả tầm soát, giữ vững an ninh trật tự khu vực biên giới".
Với việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số và chuyển đổi phương thức làm việc, người dân, du khách và doanh nghiệp qua lại cửa khẩu ghi nhận sự thay đổi rõ rệt. Anh Đinh Công Văn, Công ty Travel Viễn Hằng, người thường xuyên đưa đón các đoàn khách du lịch qua biên giới, chia sẻ: "Trước đây mỗi lần làm thủ tục cho đoàn khách tốn không ít thời gian kiểm tra giấy tờ. Bây giờ, mọi thông tin quy định, hướng dẫn đều có thể tra cứu qua mã QR rất nhanh chóng, thuận tiện. Lượng khách đi lại đông nhưng các luồng kiểm soát vận hành rất trơn tru, văn minh".
Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số đã làm thay đổi căn bản hoạt động XNK hàng hoá. Theo đó, Hải quan Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái (Chi cục Hải quan Khu vực VIII) đã đưa 100% thủ tục hải quan lên Hệ thống VNACCS/VCIS, niêm yết công khai 125 thủ tục hành chính bằng mã QR. Mô hình “01 doanh nghiệp - 01 công chức đầu mối - 01 lãnh đạo phụ trách” cùng việc thí điểm thông quan hàng hóa vào cả hai ngày cuối tuần (thứ Bảy và Chủ nhật) tại lối thông quan cầu Bắc Luân II đã mang lại hiệu quả thiết thực.
Trong 9 tháng năm 2026, Hải quan cửa khẩu Quốc tế Móng Cái đã làm thủ tục XNK đối với 233.775 tờ khai (tăng 14% so với cùng kỳ năm 2025); tổng kim ngạch XNK đạt 15,143 tỷ USD (tăng 21%). Đơn vị thu hút 2.284 doanh nghiệp tham gia làm thủ tục (tăng 555 doanh nghiệp); số thu ngân sách nhà nước đạt 3.409,68 tỷ đồng (tăng 71% so với cùng kỳ). Riêng tại lối thông quan cầu Bắc Luân II, lượng phương tiện vận tải XNC đạt gần 239.000 lượt.
Ông Phạm Ngọc Linh, Đội phó Đội Hải quan Cửa khẩu Quốc tế Móng Cái, cho biết: "Việc thông quan cả ngày nghỉ cuối tuần kết hợp với quy trình hải quan điện tử đã giúp giải phóng hàng trăm container mỗi ngày, nhất là hàng nông sản tươi sống và linh kiện sản xuất. Doanh nghiệp không bị đứt gãy chuỗi cung ứng, giảm tối đa chi phí lưu kho bãi. Đây là bước chuẩn bị quan trọng để đơn vị sẵn sàng kết nối vào hệ thống vận hành cửa khẩu thông minh".
Anh Vũ Tuấn Dũng, đại diện Công ty TNHH Công nghệ Logistics CHEFUWANG Việt Nam, cho biết: "Mọi vướng mắc về thủ tục nhập khẩu máy móc thiết bị đều được cán bộ hải quan hướng dẫn tận tình, xử lý nhanh chóng. Việc thông quan xuyên suốt tuần giúp công ty chúng tôi chủ động kế hoạch giao hàng cho các nhà máy đúng tiến độ".
Sự thông suốt tại lối thông quan cầu Bắc Luân II còn có đóng góp quan trọng từ hạ tầng logistics theo hình thức đối tác công - tư (PPP). Dự án Trạm Kiểm soát liên ngành cầu Bắc Luân II do Công ty CP XNK Quốc tế Tân Đại Dương làm chủ đầu tư sau khi hoàn thành giai đoạn 1 (910 tỷ đồng), hiện đang đẩy nhanh tiến độ giai đoạn 2 với tổng vốn hơn 2.072 tỷ đồng để mở rộng bến bãi, áp dụng quản lý kho thông minh. Doanh nghiệp cũng đã hợp tác xây dựng Phòng kiểm nghiệm, giám định chất lượng nông, lâm, thủy sản đạt tiêu chuẩn ISO/IEC 17025 ngay tại bãi kiểm hóa, giúp rút ngắn thời gian kiểm dịch cho hàng nông sản xuất khẩu.
Ông Nguyễn Văn Thành, Tổng giám đốc Công ty Tân Đại Dương, khẳng định: “Việc đầu tư hạ tầng bến bãi đồng bộ sẽ giúp tối ưu hóa thời gian thông quan, giảm chi phí dịch vụ cho doanh nghiệp. Hiện nay, chúng tôi đang đẩy nhanh tiến độ hoàn thành giai đoạn 2 của dự án để đồng bộ hạ tầng cửa khẩu, đáp ứng các điều kiện xây dựng cửa khẩu thông minh, hiện đại”.
Phường Móng Cái 1 cũng đã đưa nội dung “Xây dựng trung tâm logistics gắn với cửa khẩu thông minh” vào Nghị quyết Đại hội Đảng bộ phường nhiệm kỳ 2025-2030. Địa phương hiện có hơn 20 doanh nghiệp logistics với hệ thống kho bãi 130.000m² và kho lạnh sức chứa trên 2.500 container (tương đương 50.000 tấn hàng). Ông Nguyễn Thanh Hải, Chủ tịch UBND phường Móng Cái 1, cho biết: “Là địa phương cửa ngõ biên giới với trọng tâm phát triển kinh tế là thương mại, du lịch, phường đang tập trung quy hoạch, thu hút đầu tư hạ tầng bến bãi để hình thành hệ sinh thái thương mại - logistics hoàn chỉnh, kết nối đồng bộ với cửa khẩu thông minh. Đây là động lực, cơ hội rõ ràng để thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ kinh tế - xã hội của địa phương”.
Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh không chỉ dừng lại ở mặt chủ trương, mà đang từng bước đi vào cuộc sống thông qua những chuyển dịch mạnh mẽ trong chuyển đổi số và hiện đại hóa hạ tầng thông quan tại cửa khẩu Quốc tế Móng Cái. Việc hiện thực hóa mô hình cửa khẩu số này không chỉ tối ưu hóa năng lực giao thương biên giới, mà còn tạo động lực đòn bẩy quan trọng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội toàn diện của địa phương trong giai đoạn mới.
