Trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh chóng, những biến động về kinh tế, chính trị và đời sống xã hội khiến con người trên toàn thế giới ngày càng phải đối mặt với nhiều thay đổi khó dự đoán. Theo các chuyên gia tâm lý, cảm giác lo âu trước những điều không chắc chắn là hiện tượng phổ biến, trong khi sự phụ thuộc vào điện thoại thông minh và khả năng tiếp cận thông tin tức thời có thể làm giảm cơ hội rèn luyện khả năng thích nghi. Vì vậy, học cách chấp nhận những điều chưa biết và chủ động ứng phó với thay đổi trở thành kỹ năng quan trọng giúp con người duy trì sức khỏe tinh thần và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Công nghệ và những thay đổi trong khả năng thích nghi của con người
Nhà nghiên cứu dịch tễ học tâm thần Jeroen van Baar tại Trường Y tế công cộng thuộc Đại học Boston (Mỹ) cùng các cộng sự đã phân tích 137 nghiên cứu sử dụng cùng một thang đo để đánh giá mức độ “không dung nạp sự không chắc chắn” (intolerance of uncertainty) ở sinh viên đại học từ những năm 1990.
Trong tâm lý học, khái niệm này mô tả xu hướng phản ứng tiêu cực quá mức trước những tình huống thiếu thông tin hoặc không thể dự đoán kết quả, ngay cả khi nguy cơ thực tế không lớn.
Kết quả phân tích cho thấy mức độ không dung nạp sự không chắc chắn ở nhóm sinh viên trong các nghiên cứu đã tăng đáng kể theo thời gian. Mặc dù chưa đủ cơ sở để kết luận xu hướng này diễn ra ở toàn bộ dân số thế giới, kết quả nghiên cứu đặt ra những vấn đề đáng chú ý về khả năng thích nghi của con người trong xã hội hiện đại.
Theo nhóm nghiên cứu, một giả thuyết có thể giải thích xu hướng này là sự phổ biến của điện thoại thông minh đã làm thay đổi cách con người tiếp cận thông tin và ứng phó với những tình huống chưa biết kết quả.
Trước đây, con người thường phải tự tìm đường khi đến nơi xa lạ, chấp nhận chờ đợi thông tin hoặc đưa ra quyết định khi chưa có đầy đủ dữ liệu. Ngày nay, điện thoại thông minh cho phép người dùng tra cứu gần như mọi thông tin ngay lập tức, từ chỉ đường, thời gian di chuyển đến những câu hỏi phát sinh trong sinh hoạt hằng ngày.
Theo ông Van Baar, việc luôn mang theo điện thoại giúp con người có thể tìm kiếm câu trả lời cho hầu hết vấn đề chỉ trong tích tắc. Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng có thể làm giảm cơ hội trải nghiệm và nhận ra rằng bản thân vẫn có thể ứng phó tốt ngay cả khi chưa biết điều gì sẽ xảy ra.
Dù vậy, các chuyên gia lưu ý đây mới là một giả thuyết, chưa đủ cơ sở để khẳng định điện thoại thông minh trực tiếp làm gia tăng mức độ lo âu trước những điều không chắc chắn.
Trong khi công nghệ giúp con người tiếp cận thông tin nhanh hơn, những biến động về kinh tế, chính trị và công nghệ lại liên tục đặt ra các tình huống mới, khiến việc dự đoán tương lai trở nên khó khăn.
Giáo sư tâm lý học Michel Dugas tại Đại học Québec ở Outaouais (Canada) cho rằng con người từ lâu đã gặp khó khăn khi đối mặt với sự thay đổi, song nhịp độ biến động nhanh chóng của xã hội hiện đại càng làm nổi bật nhu cầu rèn luyện khả năng thích nghi.
Theo ông, sự không chắc chắn là một phần tất yếu của cuộc sống, từ công việc, sức khỏe, tài chính đến các mối quan hệ. “Học cách đối mặt với những điều chưa biết là kỹ năng nền tảng để có chất lượng cuộc sống tốt”, ông Dugas nhấn mạnh.
Vì sao con người lo ngại những điều không chắc chắn?
Giáo sư tâm lý học Nick Carleton tại Đại học Regina, tỉnh Saskatchewan (Canada), cho biết mức độ khó chịu trước những điều không chắc chắn khác nhau ở mỗi người và phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể.
Theo ông, tâm lý thận trọng trước những điều chưa biết có cơ sở từ quá trình tiến hóa của loài người.
Sự cảnh giác giúp con người nhận diện nguy cơ để sinh tồn, nhưng nỗi sợ quá đà lại cản trở khả năng khám phá môi trường và tìm kiếm cơ hội mới.
Để minh họa, ông Carleton nêu ví dụ về một chiếc hộp chưa mở. Nếu chiếc hộp xuất hiện giữa bóng bay, bạn bè và mùi bánh sinh nhật, nó có thể tạo cảm giác háo hức. Nhưng nếu ai đó bỏ chiếc hộp tại một ga tàu điện ngầm mà không có người trông coi, mọi người có thể cảm thấy bất an.
Điều này cho thấy phản ứng của con người trước sự không chắc chắn không chỉ phụ thuộc vào bản thân sự việc mà còn chịu ảnh hưởng của bối cảnh và cách mỗi người đánh giá nguy cơ.
Các chuyên gia cho rằng một mức độ thận trọng nhất định là cần thiết, song nỗi lo sợ quá mức trước những điều chưa biết có thể hạn chế khả năng thích nghi và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
Rèn luyện khả năng thích nghi trước những điều chưa biết
Theo Giáo sư Dugas, khả năng chấp nhận sự không chắc chắn không phải đặc điểm cố định mà con người hoàn toàn có thể cải thiện thông qua rèn luyện.
Phương pháp phổ biến được các nhà tâm lý áp dụng là bài tập liệu pháp hành vi, giúp người tham gia từng bước tiếp xúc với những tình huống chưa biết kết quả trong điều kiện an toàn.
Ông Dugas dẫn trường hợp một bệnh nhân thường xuyên lo lắng quá mức về điểm số. Chuyên gia yêu cầu người này chờ 48 giờ trước khi kiểm tra kết quả bài thi mà nhà trường đã công bố trực tuyến. Ban đầu, bệnh nhân cảm thấy rất căng thẳng. Tuy nhiên, sau 2 ngày, mức độ lo âu giảm đáng kể dù người này vẫn chưa biết kết quả bài thi.
Theo ông Dugas, trải nghiệm trực tiếp những điều gây lo sợ giúp con người nhận ra rằng cảm giác bất an có thể giảm dần mà không nhất thiết phải lập tức tìm kiếm câu trả lời.
Mỗi người có thể bắt đầu bằng những bài tập đơn giản, chẳng hạn để điện thoại ở nhà trong thời gian ngắn hoặc tự đưa ra một quyết định ít rủi ro mà không liên tục tìm kiếm sự trấn an từ người khác.
Tuy nhiên, khi nỗi lo trước những điều không chắc chắn phát triển thành tình trạng lo âu kéo dài, ảnh hưởng đến sinh hoạt và công việc, các chuyên gia khuyến nghị người gặp khó khăn nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn.
Phân biệt những điều có thể và không thể kiểm soát
Nhà tâm lý học lâm sàng Ryan Jane Jacoby, nhà nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts (Mỹ), cho rằng một kỹ năng quan trọng khi đối mặt với sự không chắc chắn là xác định vấn đề nào nằm trong khả năng kiểm soát của bản thân.
Chẳng hạn, khi kế hoạch du lịch gặp trở ngại, mỗi người nên đánh giá liệu mình có thể chủ động giải quyết tình huống hay không. Nếu có, chuyên gia khuyến nghị thu hẹp các phương án xuống còn ba hoặc bốn lựa chọn hợp lý, cân nhắc ưu điểm và hạn chế của từng phương án trước khi đưa ra quyết định. Sau đó, cần tránh liên tục xem xét lại quyết định chỉ vì lo ngại có thể tồn tại một lựa chọn tốt hơn.
Theo bà Jacoby, không phải tình huống nào cũng có phương án hoàn hảo. Cố gắng tìm kiếm một giải pháp tuyệt đối có thể khiến con người rơi vào trạng thái do dự kéo dài. Ngược lại, đối với những vấn đề nằm ngoài khả năng kiểm soát, chuyên gia khuyến nghị chuyển từ việc cố tìm cách giải quyết sang chấp nhận thực tế.
Các phương pháp thực hành chánh niệm (mindfulness) hoặc tham gia hoạt động đòi hỏi sự tập trung (an absorbing activity) có thể giúp con người giảm các suy nghĩ lo âu lặp đi lặp lại, đồng thời hướng sự chú ý trở lại hiện tại.
Chủ động đón nhận thay đổi trong cuộc sống
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng chấp nhận sự không chắc chắn không đồng nghĩa với việc phớt lờ nguy hiểm, kìm nén cảm xúc tiêu cực hoặc cho rằng mọi khó khăn đều mang lại kết quả tích cực.
Giáo sư Carleton khuyến nghị mỗi người trước hết cần thừa nhận cảm giác thất vọng, lo lắng hoặc bất an khi kế hoạch thay đổi. Sau đó, có thể xem xét liệu tình huống mới có mở ra cơ hội nào hay không, nhưng không nên mặc định rằng mọi trở ngại đều dẫn đến điều tốt đẹp.
Trong cuốn sách Comfortable with Uncertainty (Bình thản trước những điều không chắc chắn), nữ tu sĩ Phật giáo người Mỹ Pema Chödrön nhấn mạnh rằng con người không thể tránh khỏi sự không chắc chắn, bởi những điều chưa biết chính là một phần của hành trình sống.
Nhà tâm lý học Ryan Jane Jacoby cũng khuyến khích mọi người nhìn nhận những điều bất ngờ bằng tinh thần cởi mở như khi còn nhỏ. Theo bà, trẻ em thường hào hứng trước những tình huống ngoài dự kiến, trong khi người trưởng thành có xu hướng suy nghĩ nhiều hơn về các nguy cơ và kết quả tiêu cực có thể xảy ra.
Từ góc độ tâm lý học, khả năng thích nghi không đòi hỏi con người phải loại bỏ hoàn toàn cảm giác lo lắng. Điều quan trọng là nhận diện cảm xúc, đánh giá đúng mức độ rủi ro, chủ động giải quyết những vấn đề trong khả năng và chấp nhận những điều ngoài tầm kiểm soát.
Giáo sư Dugas cho rằng nếu không thể chấp nhận tính không chắc chắn vốn có của thế giới, con người sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm hạnh phúc và duy trì chất lượng cuộc sống tốt.
Trong xã hội công nghệ không ngừng biến đổi, khả năng thích nghi vì thế không chỉ giúp mỗi người ứng phó với những tình huống bất ngờ mà còn góp phần duy trì sự cân bằng tâm lý và chủ động hơn trước những thay đổi của cuộc sống.
