Khi những nghệ nhân cao niên ngày càng thưa vắng thì việc số hóa di sản hát nhà tơ là hướng đi cần thiết để bảo tồn, truyền dạy và phục vụ du lịch cộng đồng ở Đầm Hà.
Xã Đầm Hà là vùng đất giàu truyền thống văn hóa, nơi hội tụ nhiều giá trị di sản phi vật thể tiêu biểu của cư dân ven biển Quảng Ninh. Trong đó, hát nhà tơ được xem là “linh hồn” của không gian văn hóa làng xã, gắn bó mật thiết với đình Đầm Hà và các nghi lễ truyền thống của cộng đồng.
Hát nhà tơ là một biến thể đặc sắc của ca trù Việt Nam, song mang những nét riêng biệt, thể hiện rõ qua sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hát và múa, giữa âm nhạc, vũ đạo và nghi lễ. Không chỉ là một hình thức trình diễn nghệ thuật, hát nhà tơ còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan, tín ngưỡng dân gian và khát vọng về cuộc sống bình an, no đủ của người dân địa phương.
Năm 2015, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận Hát nhà tơ, hát - múa cửa đình của Đầm Hà là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào, mà còn là trách nhiệm lớn lao của nhân dân và cả hệ thống chính trị ở Đầm Hà trong việc gìn giữ và phát huy di sản quý báu của dân tộc.
Mặc dù mang giá trị văn hóa sâu sắc, hát nhà tơ hiện đang đối mặt với nhiều nguy cơ mai một. Thực tế cho thấy, số lượng nghệ nhân thực hành thành thạo ngày càng ít. Phần lớn các nghệ nhân đều đã cao tuổi, sức khỏe giảm sút, trong khi lớp trẻ chưa thực sự mặn mà với việc học và thực hành nghệ thuật truyền thống. Bên cạnh đó, sự biến đổi nhanh chóng của đời sống hiện đại, quá trình đô thị hóa và tác động mạnh mẽ của các loại hình giải trí mới cũng khiến không gian diễn xướng truyền thống dần thu hẹp. Nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ đứt gãy mạch truyền nối di sản là điều hoàn toàn có thể xảy ra.
Trước thực trạng đó, Hội Văn nghệ dân gian Quảng Ninh đã thực hiện dự án bảo tồn tại Đầm Hà từ năm 2011 với sự tham gia trực tiếp của Nghệ nhân Nhân dân Đặng Thị Tự. Tuy nhiên, các giải pháp truyền thống không còn đủ sức đáp ứng yêu cầu bảo tồn lâu dài.
Trong bối cảnh Quảng Ninh triển khai Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023 Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về phát triển văn hóa, con người Quảng Ninh gắn với yêu cầu phát triển bền vững, việc ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ số, được xem là giải pháp đột phá để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Từ thực tiễn đó, xã Đầm Hà đã xây dựng đề án “Nghiên cứu, truyền dạy tại chỗ và xây dựng ngân hàng dữ liệu số về hát nhà tơ xã Đầm Hà nhằm bảo tồn, phát huy và quảng bá phục vụ du lịch cộng đồng”. Đây là một hướng tiếp cận mang tính tổng thể, kết hợp hài hòa giữa nghiên cứu khoa học, bảo tồn di sản, truyền dạy cộng đồng và phát triển du lịch.
Ngân hàng dữ liệu số không chỉ là nơi lưu giữ tư liệu, mà còn là “không gian số” để hát nhà tơ tiếp tục sống, lan tỏa và thích ứng với đời sống đương đại. Theo đề xuất nhiệm vụ, ngân hàng dữ liệu số về hát nhà tơ Đầm Hà sẽ được xây dựng trên cơ sở điều tra, khảo sát toàn diện các nghệ nhân còn lưu giữ tri thức và kỹ năng diễn xướng. Các bài bản, làn điệu, nghi thức sẽ được ghi chép, ký âm, ghi âm và quay phim với chất lượng cao, đảm bảo tính chính xác và khoa học.
Bà Hoàng Mỹ Linh, Phó Chủ tịch UBND xã Đầm Hà, cho biết: “Dữ liệu sau khi thu thập sẽ được xử lý, biên tập, số hóa và chuẩn hóa, bao gồm thông tin về tên bài, nghệ nhân, không gian diễn xướng, bối cảnh nghi lễ. Việc chuẩn hóa này không chỉ phục vụ lưu trữ lâu dài, mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, nghiên cứu và khai thác trong giáo dục, du lịch".
Ngân hàng dữ liệu số dự kiến được thiết kế dưới dạng website hoặc ứng dụng, có giao diện thân thiện, trực quan, cho phép tìm kiếm theo nhiều tiêu chí khác nhau. Một phần dữ liệu sẽ được mở (public) để phục vụ công tác tuyên truyền, quảng bá và giáo dục cộng đồng. Một điểm nhấn quan trọng của nhiệm vụ là gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch cộng đồng. Ngân hàng dữ liệu số sẽ là nền tảng để xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng, như phim ngắn giới thiệu hát nhà tơ, mã QR đặt tại đình Đầm Hà để du khách dễ dàng tiếp cận thông tin, trải nghiệm không gian văn hóa một cách sinh động.
Song song với số hóa tư liệu, nhiệm vụ đặc biệt chú trọng đến truyền dạy tại chỗ, coi đây là yếu tố then chốt để di sản tiếp tục được thực hành trong đời sống cộng đồng. Dự kiến sẽ tổ chức 2-3 lớp truyền dạy cho đoàn viên, thanh niên, hội viên phụ nữ, tạo cơ hội để thế hệ trẻ trực tiếp tiếp cận, học hỏi và thực hành hát nhà tơ dưới sự hướng dẫn của các nghệ nhân. Thông qua hoạt động này, hát nhà tơ không chỉ được “bảo tồn trên giấy” hay trong không gian số, mà còn được tái sinh trong chính cộng đồng - nơi sản sinh và nuôi dưỡng di sản. Đây là cách làm phù hợp với tinh thần bảo tồn di sản sống, lấy con người làm trung tâm.
Có thể khẳng định, qua việc xây dựng ngân hàng dữ liệu số về hát nhà tơ, di sản truyền thống được bảo vệ trước nguy cơ mai một, đồng thời được “kể lại” bằng ngôn ngữ hiện đại, gần gũi với giới trẻ và du khách. Đây cũng là minh chứng sinh động cho chủ trương đúng đắn của Quảng Ninh trong việc phát huy giá trị văn hóa truyền thống như một nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững. Khi di sản được bảo tồn gắn với đời sống và kinh tế cộng đồng, giá trị văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn được nhân lên, lan tỏa.
