Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển ngày 7/10 công bố Giải Nobel Hóa học 2026 thuộc về nhà khoa học Henri B. Kagan, Đại học Paris-Sud của Pháp, và Kenso Soai, Đại học Khoa học Tokyo của Nhật Bản nhờ những nghiên cứu giúp giải quyết bí ẩn về phân tử ảnh gương.
Nhiều phân tử trong cơ thể sống tồn tại dưới hai dạng có cấu trúc giống nhau nhưng đối xứng, tương tự bàn tay trái và bàn tay phải. Chẳng hạn, một dạng ảnh gương của phân tử carvone có mùi bạc hà, trong khi dạng còn lại có mùi giống hạt caraway (hạt thì là).
Khi phát triển thuốc điều trị bệnh, các nhà khoa học cần lựa chọn chính xác dạng ảnh gương của phân tử. Họ muốn tạo ra dạng có khả năng điều trị cảm lạnh, chứ không phải dạng có thể khiến các triệu chứng sổ mũi trở nên nghiêm trọng hơn.
Kagan và Soai đã tìm ra cách định hướng các phản ứng hóa học để tạo ra dạng ảnh gương mong muốn, bằng cách thiết kế và điều chỉnh các phản ứng hóa học.
“Đây có lẽ là thí nghiệm thú vị nhất trong hóa học hữu cơ. Những phát hiện mang tính đột phá của Kagan và Soai đã làm thay đổi nhận thức về tính chất đối xứng gương (chirality) – cách đặc tính này được hình thành, khuếch đại và truyền đi" - ông Peter Somfai, thành viên Ủy ban Nobel Hóa học, nhận định.
Trong những năm 1980, công trình nghiên cứu của Kagan cho thấy có thể thiết kế các phản ứng hóa học để tạo ra một dạng phân tử nhiều hơn dạng còn lại. Nhiều năm sau, Soai đã hiện thực hóa ý tưởng này khi chứng minh được một phản ứng mà trong đó gần như chỉ một dạng phân tử ảnh gương được tạo ra.
Ủy ban Nobel cho biết trong một thông cáo rằng trên thế giới, chưa từng có ai đạt được thành tựu này trước đó. Những khám phá của hai nhà khoa học không chỉ mở rộng hiểu biết về tính chất đối xứng gương mà còn cung cấp nền tảng quan trọng cho việc thiết kế và sản xuất nhiều hợp chất dược phẩm hiện đại.
Kagan, 95 tuổi, sinh tại Pháp và làm việc tại Đại học Paris-Sud ở Orsay. Soai sinh năm 1950, tại Nhật Bản và công tác tại Đại học Khoa học Tokyo. Khi nhận tin về giải thưởng qua điện thoại, Soai cho biết đây là một trong những ngày đáng nhớ nhất trong cuộc đời ông. Ông đang đi mua sắm gần nhà thì nhận được cuộc gọi từ Ủy ban Nobel.
Năm nay, tiền thưởng Nobel là 12 triệu kronor Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD) cho mỗi hạng mục, tăng 1 triệu kronor so với năm ngoái.
Nobel Hóa học là giải thưởng thứ ba được công bố trong mùa Nobel năm nay, sau các giải Y sinh và Vật lý. Giải Nobel Văn học sẽ được công bố vào ngày 8/10, tiếp đó là Nobel Hòa bình ngày 9/10 và Nobel Kinh tế ngày 12/10.
