Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine trong tháng 10/2026 nhằm vào 5 trung tâm dữ liệu tại Nga, gây gián đoạn nhiều dịch vụ ngân hàng, thương mại điện tử, thanh toán và gọi xe. Các chuyên gia cảnh báo quá trình khôi phục hạ tầng có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, đồng thời ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động nghiên cứu và phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) của nước này.
Trong số các cơ sở bị tấn công có ba trung tâm dữ liệu của tập đoàn công nghệ Yandex, một trung tâm dữ liệu và AI của Sberbank, ngân hàng lớn nhất Nga và một cơ sở phục vụ mạng xã hội VKontakte (VK). Dù các doanh nghiệp chưa công bố đầy đủ mức độ thiệt hại, người dân và doanh nghiệp tại nhiều khu vực của Nga đã ghi nhận tình trạng gián đoạn dịch vụ điện toán đám mây, thanh toán trực tuyến, định vị, gọi xe và truy cập dữ liệu cá nhân.
Các sự cố còn ảnh hưởng đến trợ lý ảo Alisa của Yandex, các chatbot AI đa phương thức và một số hệ thống ngân hàng. Theo các thông tin được ghi nhận, một số tòa án trọng tài Nga cũng phải hủy hoặc hoãn phiên xét xử do không thể truy cập cơ sở dữ liệu.
Hàng loạt trung tâm dữ liệu bị tấn công trong tháng 10
Ngày 8/10, thiết bị bay không người lái Ukraine tấn công trung tâm dữ liệu Yandex tại Sasovo, thuộc tỉnh Ryazan, nơi đặt hai trong ba siêu máy tính của tập đoàn. Một ngày sau, trung tâm dữ liệu tại Kaluga bị tấn công, tiếp đó là cơ sở tại Vladimir vào ngày 11/10. Ngày 14/10, trung tâm dữ liệu và nghiên cứu AI của Sberbank tại Balakovo, tỉnh Saratov, bị tấn công. Bốn ngày sau, Ukraine tiếp tục tấn công một trung tâm dữ liệu tại St. Petersburg phục vụ nền tảng mạng xã hội VKontakte.
Các cuộc tấn công diễn ra trong bối cảnh Nga và Ukraine gia tăng hoạt động quân sự nhằm vào cơ sở hạ tầng trọng yếu của nhau. Nga liên tục sử dụng tên lửa và thiết bị bay không người lái tấn công hệ thống điện cùng nhiều cơ sở quan trọng của Ukraine, trong khi Kiiv đáp trả bằng các đợt tập kích nhà máy lọc dầu, kho hàng và trung tâm dữ liệu tại Nga.
Những cuộc tấn công của Ukraine vào các nhà máy lọc dầu Nga đã gây ra tình trạng thiếu hụt nhiên liệu nghiêm trọng. Ngoài ra, các nhà kho lớn của hai nền tảng bán lẻ trực tuyến Wildberries và Ozon cũng bị tấn công. Trước đó, các cuộc tập kích của Nga vào trung tâm dữ liệu Ukraine đã gây gián đoạn dịch vụ internet và phát sóng truyền hình.
Dịch vụ ngân hàng, thương mại điện tử và gọi xe bị gián đoạn
Yandex là một trong những tập đoàn công nghệ có ảnh hưởng lớn nhất tại Nga, cung cấp nhiều dịch vụ thiết yếu từ công cụ tìm kiếm, lưu trữ đám mây, thanh toán điện tử đến thương mại điện tử, định vị và gọi xe.
Theo ông Nick Reiners, chuyên gia phân tích công nghệ địa chính trị cấp cao tại Công ty tư vấn Eurasia Group, Yandex có mô hình hoạt động kết hợp nhiều dịch vụ tương tự Uber, Amazon và Google, nhưng hạ tầng lại tập trung tại một số ít trung tâm dữ liệu. Điều này khiến các cơ sở của tập đoàn trở thành mục tiêu có giá trị chiến lược.
Các cuộc tấn công đã gây gián đoạn nghiêm trọng hoạt động thanh toán, đặt hàng trực tuyến, điều phối taxi và truy cập dữ liệu cá nhân. Một số doanh nghiệp và ngân hàng lớn phụ thuộc vào dịch vụ điện toán đám mây của Yandex cũng bị ảnh hưởng tạm thời.
Ông Igor Mann, cư dân Mátxcơva, cho biết không nhận được hàng đã đặt trên nền tảng Yandex Market, ngay cả khi thử truy cập bằng mạng riêng ảo (VPN). Trong khi đó, tài xế taxi Pavel Belyavskiy gặp khó khăn khi liên lạc với khách hàng qua ứng dụng gọi xe của Yandex.
"Với một số chuyến xe, tôi đã phải chờ rất lâu rồi cuối cùng phải hủy vì thậm chí không thể liên lạc được với hành khách" - ông Belyavskiy nói.
Yandex cho biết đã khôi phục phần lớn các dịch vụ điện toán đám mây quan trọng trong những ngày sau các cuộc tấn công bằng cách chuyển hoạt động sang những trung tâm dữ liệu khác tại Nga. Tuy nhiên, tình trạng gián đoạn cho thấy mức độ phụ thuộc của nhiều hoạt động kinh tế và đời sống thường ngày vào hạ tầng số tập trung của tập đoàn này.
Chính sách chủ quyền số bộc lộ điểm yếu
Theo giới chuyên gia, các trung tâm dữ liệu rất dễ bị tổn thương do tập trung nhiều máy chủ cùng hệ thống điện và làm mát trong những công trình quy mô lớn. Một thiết bị bay không người lái mang lượng thuốc nổ tương đối nhỏ cũng có thể gây hư hại kéo dài đối với các thiết bị đắt tiền và nhạy cảm.
Yandex từng diễn tập ứng phó với tình huống một trong sáu trung tâm dữ liệu của hãng ngừng hoạt động, nhưng không chuẩn bị cho việc ba cơ sở quan trọng bị tấn công chỉ trong bốn ngày. Hiện chưa rõ vì sao các hệ thống phòng không gần những địa điểm này không ngăn chặn được các cuộc tập kích.
Ông Reiners nhận định Nga gặp khó khăn trong việc bảo vệ toàn bộ cơ sở hạ tầng do lãnh thổ rộng lớn, trong khi năng lực phòng không không đủ để bao phủ mọi khu vực.
Các cuộc tấn công cũng bộc lộ những hạn chế trong chính sách chủ quyền số của Mátxcơva. Trong khi Ukraine lưu trữ dữ liệu quan trọng trên máy chủ tại các nước đồng minh ở châu Âu nhằm hạn chế thiệt hại từ chiến sự, Nga yêu cầu dữ liệu phải được lưu trữ trong nước, khiến hạ tầng công nghệ dễ bị ảnh hưởng khi xảy ra các cuộc tấn công.
Ông Mikhail Klimarev, người đứng đầu tổ chức Internet Protection Society, dự báo các cuộc tấn công có thể thúc đẩy doanh nghiệp Nga chuyển dữ liệu và năng lực tính toán ra nước ngoài, đồng thời khiến chính quyền cân nhắc nới lỏng một số biện pháp kiểm soát internet để giảm thiểu thiệt hại.
Theo ông, diễn biến này có thể tạo ra một nghịch lý: Những cuộc tấn công nhằm vào trung tâm dữ liệu lại thúc đẩy doanh nghiệp Nga tìm kiếm hạ tầng điện toán tại châu Âu, qua đó làm giảm nguy cơ internet Nga bị cô lập.
Tham vọng phát triển AI của Nga đứng trước nguy cơ bị chậm lại
Mặc dù một số dịch vụ đã được khôi phục, các chuyên gia đánh giá thiệt hại đối với hoạt động nghiên cứu AI của Nga có thể nghiêm trọng và kéo dài hơn nhiều so với gián đoạn dịch vụ.
Yandex đã đầu tư vào các trung tâm dữ liệu quy mô lớn để đáp ứng nhu cầu năng lực tính toán phục vụ phát triển AI. Ba siêu máy tính của tập đoàn được xếp trong danh sách 500 hệ thống mạnh nhất thế giới, trong đó siêu máy tính mạnh nhất đặt tại Sasovo từng đứng thứ 19.
Yandex chưa công bố đầy đủ mức độ thiệt hại sau các cuộc tấn công. Tuy nhiên, hình ảnh vệ tinh cho thấy những cơ sở này bị hư hại nghiêm trọng, trong khi một số nhà quan sát cho rằng hỏa hoạn có thể đã ảnh hưởng nặng nề đến chip cao cấp và các thiết bị công nghệ quan trọng.
Ông Klimarev nhận định thiết bị trong trung tâm dữ liệu rất nhạy cảm và đắt tiền, không chỉ dễ hư hại do sức công phá trực tiếp mà còn có thể bị ảnh hưởng bởi khói và muội than từ các đám cháy.
Chuyên gia Connor Martin thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) cho rằng Nga vốn đã tụt hậu nhiều năm so với Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực AI, và các cuộc tấn công của Ukraine có thể khiến khoảng cách này tiếp tục gia tăng. Theo ông, Nga nhiều khả năng sẽ gặp khó khăn trong việc nhanh chóng thay thế các chip Nvidia A100 do Mỹ thiết kế, vốn được sử dụng trong siêu máy tính của Yandex.
Nguồn cung chip cao cấp khan hiếm trên toàn cầu cùng các biện pháp trừng phạt hạn chế xuất khẩu công nghệ sang Nga được dự báo sẽ khiến quá trình sửa chữa và thay thế thiết bị kéo dài, tốn kém.
