Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ đã đề nghị Quốc hội phê chuẩn thỏa thuận phòng thủ chung với Ả-rập Xê-út và Pakistan, trong bối cảnh A-rập Xê-út đối mặt với các cuộc tấn công của lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn tại Yemen. Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca quy định một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một nước thành viên sẽ được coi là cuộc tấn công nhằm vào cả ba nước, song hình thức và quy mô hỗ trợ quân sự cụ thể vẫn chưa được xác định.
Các nước tăng cường tự chủ về an ninh khu vực
Thỏa thuận Phòng thủ chung Mecca được Thái tử Ả-rập Xê-út Mohammed bin Salman, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan và Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ký tại thánh địa Mecca vào tháng 8/2026, nhằm tăng cường hợp tác quốc phòng và khả năng răn đe trong bối cảnh an ninh khu vực bất ổn do xung đột Trung Đông. Cơ chế phòng thủ của thỏa thuận tương tự Điều 5 Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), theo đó một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một nước thành viên được xem là cuộc tấn công chống lại cả liên minh.
Thỏa thuận gắn Arab Saudi giàu dầu mỏ, Pakistan có vũ khí hạt nhân và Thổ Nhĩ Kỳ, nước có quân đội lớn thứ hai của NATO cùng ngành công nghiệp quốc phòng đang phát triển nhanh. Việc hợp tác được kỳ vọng giúp ba nước chủ động hơn trong bảo đảm an ninh khi mức độ can dự của Mỹ vào khu vực suy giảm.
Đối với Pakistan, thỏa thuận Mecca tiếp tục củng cố quan hệ quân sự lâu đời với Ả-rập Xê-út. Hai nước trước đó đã ký một hiệp định phòng thủ chung riêng biệt vào tháng 9/2025. Ngoại trưởng Pakistan Ishaq Dar nhiều lần nhấn mạnh thỏa thuận mới không thay thế các cam kết hiện có và vẫn mở cho những quốc gia khác sẵn sàng tuân thủ các nguyên tắc của thỏa thuận, giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình.
Phạm vi hỗ trợ quân sự vẫn chưa được xác định
Tại cuộc họp khẩn cấp ở Riyadh đầu tháng 10, ba quốc gia nhất trí lập tức triển khai các cam kết phòng thủ tập thể, bao gồm việc bố trí nhanh những lực lượng và năng lực quân sự đã được thống nhất để hỗ trợ Ả-rập Xê-út. Tuy nhiên, các bên chưa công bố chi tiết về quy mô và hình thức triển khai.
Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết Ankara và Islamabad đang đánh giá các phương án hỗ trợ Ả-rập Xê-út trong lĩnh vực phòng không, tác chiến điện tử và kỹ thuật quân sự.
"Những hình thức hỗ trợ nào có thể được cung cấp, đặc biệt trong lĩnh vực phòng không và tác chiến điện tử? Có thể hỗ trợ kỹ thuật ra sao? Công việc đánh giá những vấn đề này vẫn đang được tiến hành" - ông Fidan nói.
Trước những lo ngại của phe đối lập về nguy cơ Thổ Nhĩ Kỳ bị cuốn vào xung đột tại Yemen, Ngoại trưởng Fidan khẳng định Ankara sẽ không triển khai quân tới lãnh thổ nước khác để tiến hành tấn công, bởi đây là thỏa thuận mang tính phòng thủ.
Giới chức Pakistan cũng cho biết vai trò của Islamabad sẽ chỉ giới hạn trong hoạt động phòng thủ, đồng thời từ chối công bố chi tiết triển khai lực lượng vì lý do bí mật quân sự. Bộ Thông tin Pakistan gần đây bác bỏ các thông tin cho rằng nước này đã điều động từ 30.000 đến 40.000 binh sĩ tới Ả-rập Xê-út, coi đây là những nhận định mang tính suy đoán.
Sau các cuộc tấn công của Houthi, Bộ trưởng Quốc phòng Ả-rập Xê-út Khalid bin Salman khẳng định Riyadh tiếp tục phối hợp với các đối tác để ứng phó theo những cam kết của thỏa thuận Mecca.
Các quan chức Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đều nhấn mạnh thỏa thuận không nhằm chống Iran hoặc bất kỳ quốc gia nào khác. Tuy nhiên, hai nước chưa làm rõ cách thức phản ứng nếu xảy ra một cuộc tấn công từ Iran.
Cam kết phòng thủ có thời hạn tối thiểu 10 năm
Nội dung cụ thể của thỏa thuận chỉ được công bố rộng rãi sau khi Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ trình văn kiện lên Quốc hội ngày 20/10. Theo bản thỏa thuận gồm 16 điều được Đài Truyền hình nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ (TRT) đăng tải, ba nước cam kết hỗ trợ phòng thủ quân sự khi một bên bị tấn công từ bên ngoài, phù hợp với quyền tự vệ được quy định trong Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Ngoài cam kết phòng thủ tập thể, thỏa thuận còn thiết lập cơ sở cho các chương trình huấn luyện chung, tập trận, trao đổi nhân sự và hợp tác công nghiệp quốc phòng. Các lĩnh vực hợp tác bao gồm sản xuất vũ khí chung, chuyển giao công nghệ và chia sẻ thông tin tình báo. Một điều khoản đáng chú ý quy định các nước thành viên không được rút khỏi thỏa thuận trong vòng 10 năm đầu tiên. Sau thời hạn này, quốc gia muốn rút khỏi thỏa thuận phải thông báo trước ba tháng.
Dự kiến, một ủy ban của Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ sẽ xem xét văn kiện trong những ngày tới trước khi trình phiên họp toàn thể để phê chuẩn. Tuy nhiên, việc triển khai binh sĩ Thổ Nhĩ Kỳ ra nước ngoài vẫn cần được Quốc hội nước này cho phép thông qua một quyết định riêng.
Vai trò quân sự của Pakistan
Pakistan chưa đề nghị Quốc hội phê chuẩn thỏa thuận Mecca, nhưng các quan chức nước này khẳng định chính phủ và những cơ quan liên quan đều ủng hộ việc thực hiện các cam kết. Islamabad tuyên bố sẵn sàng cung cấp hỗ trợ quân sự cần thiết để giúp Ả-rập Xê-út bảo vệ lãnh thổ và các địa điểm linh thiêng nhất của Hồi giáo.
Theo các nhà phân tích, kinh nghiệm hơn hai thập kỷ đối phó với các nhóm vũ trang của quân đội Pakistan có thể giúp tăng cường năng lực phòng thủ của Ả-rập Xê-út.
Hợp tác quân sự giữa Islamabad và Riyadh đã được duy trì trong nhiều thập kỷ. Từ đầu những năm 1980, Pakistan đã bố trí một số lượng binh sĩ không được công bố tại Ả-rập Xê-út để huấn luyện và cố vấn cho các lực lượng vũ trang nước này.
Tướng Pakistan nghỉ hưu đứng đầu bộ máy điều phối
Ngay cả khi quá trình phê chuẩn chưa hoàn tất, ba nước đã thành lập và tổ chức cuộc họp đầu tiên của Ủy ban Chính trị và Quốc phòng Chiến lược, gồm các ngoại trưởng, bộ trưởng quốc phòng và tổng tham mưu trưởng quân đội. Ủy ban dự kiến họp hai lần mỗi năm để điều phối các vấn đề liên quan đến hợp tác và cam kết phòng thủ chung. Ban Thư ký thỏa thuận sẽ đặt trụ sở tại Ả-rập Xê-út. Tướng Pakistan đã nghỉ hưu Nauman Mahmood được lựa chọn làm Tổng Thư ký đầu tiên, với nhiệm kỳ ba năm.
