Thành phố di sản Quảng Ninh: Khơi nguồn lực, mở tương lai - Bài 1: Định vị thành phố di sản

Bài 1: Định vị thành phố di sản

Điều chỉnh Quy hoạch thành phố Quảng Ninh thời kỳ 2021-2023 tầm nhìn đến năm 2050 xác định đến năm 2050 hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quảng Ninh trở thành thành phố di sản mang tầm quốc tế; trung tâm kinh tế biển mạnh của Việt Nam và khu vực ASEAN. Sở hữu lợi thế riêng về hệ thống giá trị văn hóa, lịch sử, di sản phong phú, đặc sắc, được bồi đắp qua nhiều thế hệ, trước vận hội mới, thành phố Quảng Ninh đang tập trung khai thác hiệu quả, mở rộng dư địa từ phát triển văn hóa. Qua đó, đưa di sản, văn hóa kết nối chặt chẽ với du lịch, kinh tế, tạo sinh kế, nâng cao đời sống nhân dân, tạo động lực quan trọng cho phát triển bền vững và nền tảng cho hành trình trở thành thành phố di sản mang tầm quốc tế.

Nền móng vững từ những giá trị khác biệt

Văn hóa biển, văn hóa công nhân mỏ, văn hóa cộng đồng các dân tộc thiểu số là những thành tố chính tạo nên sự “đa dạng trong thống nhất” của văn hóa Quảng Ninh. Nơi đây được ví như “nước Việt Nam thu nhỏ” với đầy đủ các tài nguyên vô hạn và hữu hạn. Quảng Ninh được xác định là một trong những cái nôi của nền văn hóa tiền sử Việt Nam, với các di chỉ khảo cổ học nổi tiếng thuộc Văn hóa Hạ Long, phân bố chủ yếu tại các đảo trên vịnh Hạ Long, vịnh Bái Tử Long.

Lịch sử vùng đất cũng gắn với dấu mốc quan trọng trong lịch sử đấu tranh giữ nước của dân tộc với những chiến thắng lẫy lừng bên dòng sông Bạch Đằng. Đó là các cuộc thuỷ chiến của dân tộc ta chống lại quân Nam Hán vào năm 938 dưới sự dẫn dắt của Ngô Quyền, chống quân Tống năm 981 của vua Lê Đại Hành và chống quân Nguyên Mông năm 1288 dưới sự chỉ huy của Trần Hưng Đạo. Quảng Ninh còn là nơi kết tinh những giá trị văn hóa, tư tưởng đặc sắc của dân tộc. Non thiêng Yên Tử là nơi Vua Trần Nhân Tông sau khi nhường ngôi đã về đây tu hành và sáng lập ra Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, dòng thiền thuần Việt đầu tiên của Việt Nam, tạo nên một di sản văn hóa, tư tưởng có sức lan tỏa sâu rộng đến hôm nay.

Hệ thống di tích, di sản văn hóa lịch sử trên địa bàn thành phố dày đặc, giàu có, quý giá với 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó có 8 di tích quốc gia đặc biệt; 56 di tích quốc gia; 102 di tích cấp tỉnh; 362 di sản văn hóa phi vật thể trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà là Di sản thiên nhiên thế giới liên tỉnh, được mở rộng ranh giới vào năm 2023, tạo nên một không gian di sản biển có giá trị nổi bật toàn cầu. Năm 2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc tiếp tục được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản thế giới trong đó, Yên Tử và hệ thống di tích nhà Trần tại Đông Triều là những bộ phận quan trọng của không gian di sản này. Sự hội tụ của các di sản có giá trị quốc gia và quốc tế tạo cho Quảng Ninh một lợi thế nổi bật trong việc xây dựng hình ảnh và sức hấp dẫn của một thành phố di sản.

Quảng Ninh còn lưu giữ kho tàng văn hóa phi vật thể đa dạng gắn với đời sống của các cộng đồng dân tộc Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ,... Mỗi cộng đồng có phong tục, tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật dân gian và tri thức bản địa riêng, góp thêm những sắc màu độc đáo vào bức tranh văn hóa chung. Nổi bật, di sản Then của người Tày Quảng Ninh nằm trong di sản “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Một mạch nguồn văn hóa đặc biệt làm nên sự khác biệt riêng có của Quảng Ninh là văn hóa công nhân mỏ. Là cái nôi của giai cấp công nhân Việt Nam, Vùng mỏ lưu giữ di sản tinh thần vô giá “Kỷ luật và Đồng tâm” được hun đúc qua lịch sử lao động, đấu tranh và dựng xây. Những phẩm chất: bản lĩnh, đoàn kết, nghĩa tình, vượt khó, sáng tạo, khát vọng cống hiến đã hình thành nên hệ giá trị con người Quảng Ninh và không ngừng được bồi đắp, lan tỏa trong đời sống hôm nay.

Từ nguồn vốn ngân sách trung ương, thành phố và xã hội hóa, hệ thống di sản Quảng Ninh từng bước được đầu tư bảo tồn và khai thác hiệu quả. Giai đoạn 2021-2025, thành phố triển khai 31 dự án tu bổ di tích với tổng vốn khoảng 850 tỷ đồng. Cùng với bảo tồn, cách tiếp cận di sản chuyển dần từ bảo vệ đơn thuần sang khai thác hợp lý, gắn với du lịch, dịch vụ và phát triển KT-XH, được nhìn nhận trong mối liên hệ với không gian sống, du lịch và đời sống cộng đồng. Từ đó, giá trị di sản từng bước được chuyển hóa thành những sản phẩm và không gian phát triển mới: Vịnh Hạ Long mở ra hướng du lịch sinh thái cao cấp, show thực cảnh, phim trường quốc tế. Quần thể Yên Tử, Di tích nhà Trần tại Đông Triều, Khu di tích Bạch Đằng phát triển du lịch văn hóa tâm linh, trải nghiệm thiền định, phim lịch sử. Khai trường các mỏ than cùng với truyền thống văn hóa “Kỷ luật và Đồng tâm” là tiềm năng cho du lịch di sản công nghiệp, bảo tàng tương tác, công viên sáng tạo Vùng mỏ. Văn hóa cư dân làng chài (Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang) có thể phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, du lịch cộng đồng, nghệ thuật dân gian. Phong tục, lễ hội và tri thức bản địa của các dân tộc Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ… mở hướng cho lễ hội văn hóa, ẩm thực, thủ công mỹ nghệ và thời trang thổ cẩm.

Không chỉ sở hữu lợi thế về tài nguyên văn hóa, Quảng Ninh với nền tảng KT-XH vững chắc đã và đang tạo điều kiện thuận lợi để phát triển văn hóa trở thành một lĩnh vực kinh tế quan trọng trong giai đoạn mới. Thành phố là một trong những địa phương có tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, duy trì năng lực phát triển ổn định, có nguồn lực đầu tư lớn và khả năng huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội cho phát triển kết cấu hạ tầng, dịch vụ và các ngành kinh tế mới. Quảng Ninh còn có lợi thế về hạ tầng giao thông, đô thị, du lịch, cửa khẩu, cảng biển, sân bay và khả năng kết nối với Hà Nội, Hải Phòng, vùng đồng bằng sông Hồng, Trung Quốc và các thị trường quốc tế. Những thành tựu trong phát triển kinh tế đã tạo nền tảng vật chất quan trọng để đầu tư cho văn hóa, phát triển các sản phẩm sáng tạo và nâng cao chất lượng các dịch vụ văn hóa.

Đặc biệt, bổ trợ cho hệ thống di sản phong phú ấy là hệ thống thiết chế văn hóa quy mô, hiện đại như: Cung Quy hoạch, Hội chợ và Triển lãm, Bảo tàng - Thư viện Quảng Ninh, Khu liên hợp thể thao thành phố với nhà thi đấu 5.000 chỗ... đáp ứng tiêu chuẩn tổ chức sự kiện quốc tế và có khả năng chuyển đổi linh hoạt thành không gian sáng tạo, trình diễn, trải nghiệm công nghệ, sinh hoạt văn hóa của người dân, du khách. Từ năm 2016 đến nay, thành phố đã thu hút trên 500 công trình văn hóa, thể thao do khu vực tư nhân đầu tư với tổng kinh phí hơn 10.000 tỷ đồng, góp phần hình thành hệ thống cơ sở vật chất, không gian sáng tạo và năng lực cung ứng sản phẩm, dịch vụ văn hóa ngày càng đa dạng, hiện đại.

Thực tế cho thấy, thời gian qua, từ các sự kiện nghệ thuật, lễ hội, chương trình biểu diễn đã có thương hiệu như Carnaval Hạ Long; lễ hội hoa Anh đào - Mai vàng Yên Tử; liên hoan Xiếc quốc tế - Hạ Long 2019; Festival âm nhạc quốc tế - Hạ Long 2020; các lễ hội ẩm thực, show thực cảnh trong hang Ngọc Rồng, sân khấu trình diễn nhạc nước Halo Bay show, vịnh pháo hoa hay mới đây nhất cuộc thi Miss World 2026... đã tạo nên những sản phẩm có sự kết hợp giữa văn hóa, nghệ thuật, công nghệ và du lịch gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm của địa phương.

Doanh thu từ nghệ thuật biểu diễn của thành phố tăng từ khoảng 1,5 tỷ đồng năm 2019 lên gần 16 tỷ đồng năm 2023. Năm 2025, Quảng Ninh đón 21,28 triệu lượt khách du lịch, tăng gần 4,9 lần so với năm 2021, trong đó khoảng 4,5 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu du lịch đạt 57.003 tỷ đồng, tăng hơn 7 lần, nâng tỷ trọng đóng góp của du lịch trong GRDP lên 10,46%. Những con số này cho thấy sức hút ngày càng lớn của các giá trị văn hóa, lịch sử, di sản và khả năng tạo ra nguồn thu, đồng thời mở ra khả năng hình thành những không gian đô thị giàu trải nghiệm, nơi di sản hiện diện trong đời sống, tạo sức hấp dẫn cho điểm đến, mở rộng cơ hội việc làm, sinh kế và nâng cao chất lượng sống cho người dân, tạo nền tảng quan trọng để Quảng Ninh tiến tới định hình mô hình phát triển thành phố di sản.

Mở lối cho mô hình phát triển mới

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về “Phát triển văn hóa Việt Nam” xác định: “Phát triển văn hoá, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Trong đó, đặt ra yêu cầu về đầu tư bảo tồn, tôn tạo, phát huy giá trị di sản văn hoá lồng ghép vào mục tiêu phát triển bền vững về môi trường, văn hoá, kinh tế, xã hội gắn với sinh kế cộng đồng, hình thành một số đô thị di sản, phát triển kinh tế di sản, góp phần hoàn thiện hệ sinh thái văn hoá.

Theo đó, Quảng Ninh tập trung đổi mới tư duy lãnh đạo, chỉ đạo theo hướng chuyển từ tư duy bảo tồn đơn thuần sang khai thác tài nguyên văn hóa, kiến tạo giá trị kinh tế, xã hội mới. Văn hóa được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với phát triển kinh tế, du lịch, đô thị, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo; bảo tồn di sản gắn với khai thác hợp lý, phát triển bền vững; phát huy bản sắc văn hóa gắn với xây dựng thương hiệu địa phương và nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến. Quan điểm này được thể chế hóa thông qua việc lồng ghép các mục tiêu phát triển công nghiệp văn hóa trong Quy hoạch thành phố thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 và các chiến lược, chương trình phát triển du lịch, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Đây là nền tảng quan trọng để từng bước hình thành không gian phát triển công nghiệp văn hóa gắn với các trung tâm di sản, du lịch, dịch vụ, đô thị di sản và các ngành kinh tế sáng tạo, tạo điều kiện chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Ngay từ năm 2023, Nghị quyết số 17-NQ/TU của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh về “Xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Quảng Ninh trở thành nguồn lực nội sinh, động lực cho phát triển nhanh, bền vững” đã xác định “phát triển công nghiệp dịch vụ, công nghiệp văn hóa, công nghiệp giải trí dựa trên nền tảng công nghiệp sáng tạo được tổ chức sản xuất ở trình độ cao” là một trong ba khâu đột phá. Định hướng này tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố Quảng Ninh lần thứ XVI nhiệm kỳ 2025-2030: Phát triển nền văn hóa giàu bản sắc Quảng Ninh gắn với phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm, kinh tế đô thị là một trong ba khâu đột phá và một trong năm nhiệm vụ trọng tâm. Theo PGS. TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, Quảng Ninh đang có những bước đi rõ hơn trong việc đưa văn hóa, di sản trở thành nguồn lực phát triển tạo nền tảng cho việc định vị và xây dựng mô hình thành phố di sản. Tuy nhiên, quá trình khai thác phải đặt trong giới hạn của bảo tồn và trách nhiệm xã hội, giá trị kinh tế của công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản chỉ bền vững khi được xây dựng trên nền tảng tôn trọng sự đa dạng văn hóa, quyền sáng tạo, quyền thụ hưởng của nhân dân và trách nhiệm đối với thế hệ tương lai.

Cụ thể hóa các mục tiêu, nhiệm vụ đặt ra, Quảng Ninh tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng tạo môi trường thuận lợi để huy động các nguồn lực xã hội tham gia phát triển lĩnh vực văn hóa; đẩy mạnh cải cách hành chính, cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, du lịch, giải trí và công nghiệp sáng tạo. Đồng thời, từng bước hình thành hệ sinh thái phát triển công nghiệp văn hóa với sự tham gia của nhà nước, doanh nghiệp, nghệ sĩ, cộng đồng và người dân, trong đó nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và dẫn dắt; doanh nghiệp là lực lượng đầu tư, phát triển thị trường; cộng đồng là chủ thể sáng tạo, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa.

Thành phố đã chủ động nghiên cứu, xây dựng các đề án mang tính chiến lược nhằm phát huy hiệu quả các lợi thế khác biệt của địa phương. Nổi bật: Đề án bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long gắn với Yên Tử và vịnh Bái Tử Long; Đề án phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa; tổng kết Đề án thí điểm phát triển kinh tế ban đêm giai đoạn 2023-2025 để tiếp tục hoàn thiện mô hình phát triển trong giai đoạn mới; xây dựng Đề cương Đề án phát triển Quảng Ninh trở thành trung tâm nghệ thuật cấp vùng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 và Đề án “Xây dựng Yên Tử trở thành Trung tâm Phật giáo Trúc Lâm Việt Nam”. Các đề án này không chỉ hướng đến bảo tồn và phát huy giá trị di sản mà còn tạo cơ sở để phát triển các ngành công nghiệp văn hóa có tính đặc thù, có khả năng cạnh tranh và tạo thương hiệu cho địa phương.

Ông Jean-Paul de la Fuente, Giám đốc Tổ chức New7Wonders nhận định: Việc định vị và phát triển thành phố di sản Quảng Ninh là định hướng đúng đắn, có tầm nhìn dài hạn, bởi mục tiêu này không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế mà còn đặt di sản vào trung tâm của quá trình phát triển. Sở hữu những di sản có giá trị nổi bật toàn cầu như vịnh Hạ Long, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc cùng hệ thống di sản văn hóa, lịch sử phong phú, Quảng Ninh có nền tảng hiếm có để hình thành mô hình thành phố di sản mang tầm quốc tế. Nếu kiên định với định hướng này, địa phương sẽ có điều kiện quy hoạch, quản lý đồng bộ, huy động hiệu quả các nguồn lực, vừa bảo tồn giá trị di sản, vừa phát triển các sản phẩm du lịch, văn hóa chất lượng cao, nâng cao vị thế trên bản đồ di sản và du lịch thế giới.

Lợi thế lớn nhất của Quảng Ninh không chỉ là có vịnh Hạ Long, Yên Tử hay hệ thống di sản văn hóa, lịch sử đặc sắc, hệ thống hạ tầng phát triển đồng bộ, hiện đại. Lợi thế sâu xa hơn là khả năng kết nối những tài nguyên thiên nhiên, văn hóa đó với hệ giá trị con người giàu bản lĩnh, tự cường, kỷ cương, đoàn kết, nghĩa tình, hào sảng, sáng tạo và văn minh. Khi những giá trị ấy được chuyển hóa thành sản phẩm, trải nghiệm, thương hiệu và năng lực đổi mới sáng tạo, văn hóa sẽ thật sự trở thành một động lực tăng trưởng mới, đồng thời làm cho sự phát triển của Quảng Ninh trở nên nhân văn, khác biệt và bền vững hơn trong giai đoạn phát triển mới, từng bước hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thành phố di sản mang tầm quốc tế.