Nhiều trường học tại Mỹ đang triển khai các sáng kiến giảm lãng phí thực phẩm trong căng tin, từ thu gom thức ăn thừa để ủ phân hữu cơ, tận dụng nguồn thức ăn cho vật nuôi đến thiết lập khu vực chia sẻ thực phẩm. Những hoạt động này không chỉ góp phần bảo vệ môi trường, tiết kiệm chi phí mà còn giúp học sinh hình thành ý thức sử dụng tài nguyên có trách nhiệm.
Biến căng tin thành lớp học về bảo vệ môi trường
Tại Trường tiểu học Lovin ở Lawrenceville, bang Georgia (Mỹ), học sinh được trực tiếp tham gia các hoạt động phân loại và tái sử dụng thức ăn thừa sau mỗi bữa trưa.
Một số em mang theo xô đi quanh căng tin để thu gom lõi táo, vỏ chuối và cuống nho, sau đó chuyển đến khu vực ủ phân hữu cơ ngoài trời. Những hộp sữa chưa mở được đặt vào tủ lạnh dùng chung để học sinh khác có thể sử dụng làm bữa ăn nhẹ hoặc mang về nhà. Phần rau củ không sử dụng được đưa đến chuồng gà của trường.
Nằm cách thành phố Atlanta khoảng 64km về phía đông, Lovin là một trong nhiều trường học tại Mỹ đang áp dụng các biện pháp ủ phân hữu cơ, chia sẻ thực phẩm và điều chỉnh thực đơn nhằm giảm lượng thức ăn bị bỏ đi.
“Giờ đây, lượng rác phải đưa đến bãi chôn lấp đã giảm đáng kể, thức ăn thừa cũng không còn vương vãi khắp nơi. Chúng em cảm thấy mình đang góp phần cứu lấy hành tinh”, học sinh Aissatou Brown chia sẻ.
Theo số liệu của Chính phủ Mỹ, các trường công lập trên toàn quốc phục vụ hơn 30 triệu suất ăn trưa mỗi ngày, phần lớn thông qua Chương trình Bữa trưa học đường quốc gia do Bộ Nông nghiệp Mỹ quản lý.
Các chuyên gia cho biết, mỗi năm có hàng trăm nghìn tấn thực phẩm tại căng tin trường học bị lãng phí, gây tổn thất kinh tế và góp phần làm gia tăng lượng khí methane phát thải từ các bãi chôn lấp rác thải.
Bà Carmen Byker Shanks, Giám đốc chiến lược khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Tác động Dinh dưỡng và Sức khỏe, cho rằng nguyên nhân gây lãng phí thực phẩm ở mỗi trường có thể khác nhau, vì vậy cần có giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế.
Đôi khi, những thay đổi đơn giản như lựa chọn món gà viên phù hợp hơn với khẩu vị học sinh hoặc sử dụng túi rác trong suốt để dễ dàng quan sát lượng thức ăn bị bỏ đi cũng có thể tạo ra chuyển biến tích cực.
Theo bà Shanks, các chương trình đạt hiệu quả cao thường có sự phối hợp giữa học sinh, nhân viên dinh dưỡng và giáo viên. Khi học sinh được tham gia đề xuất giải pháp, nhà trường có thể điều chỉnh cách tổ chức bữa ăn phù hợp hơn.
“Giảm lãng phí thực phẩm bằng cách giúp trẻ ăn hết khẩu phần cũng chính là một cách hỗ trợ quá trình học tập”, bà nhấn mạnh.
Từ phân loại rác đến xây dựng mô hình tái sử dụng thực phẩm
Trường tiểu học Lovin hiện có khoảng 900 học sinh. Năm 2018, nhà trường lần đầu tiến hành khảo sát lượng thực phẩm bị lãng phí sau khi nhận được tài trợ từ chương trình Food Waste Warriors (Chiến binh chống lãng phí thực phẩm) của Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF).
Theo bà Gerin Hennebaul, người phụ trách các sáng kiến nông nghiệp và khoa học tại trường, trong một đợt khảo sát kéo dài 2 giờ vào giờ ăn trưa, học sinh đã phân loại khoảng 267,2kg thực phẩm bị bỏ đi. Trong số này có 33,6kg rau quả và 54,4kg thực phẩm hoặc vật phẩm có thể thu hồi để tiếp tục sử dụng.
Từ kết quả khảo sát, học sinh đề xuất thực hiện các thông báo, áp phích tuyên truyền nhằm nâng cao ý thức tiết kiệm thực phẩm.
Nhà trường đồng thời bố trí bàn chia sẻ và tủ lạnh riêng để lưu trữ những thực phẩm còn nguyên bao bì, chưa sử dụng, giúp các học sinh khác có thể lấy khi cần. Chỉ vài tháng sau, đợt khảo sát tiếp theo ghi nhận lượng thực phẩm bị lãng phí giảm gần một phần ba.
Đến mùa thu năm 2021, Lovin tiếp tục nhận được khoản tài trợ để triển khai mô hình ủ phân hữu cơ ngay trong khuôn viên trường. Học sinh được hướng dẫn thu gom, cân lượng thức ăn thừa, sau đó chuyển đến khu vực ủ phân ngoài trời dưới sự phụ trách của chuyên gia làm vườn của trường.
Khi hoạt động được mở rộng đến tất cả các khối lớp, lượng nguyên liệu hữu cơ thu gom ngày càng tăng. Nhà trường đã xây dựng thêm các thùng ủ phân sử dụng giun đất, đồng thời chuyển một phần thức ăn thừa cho tổ chức phi lợi nhuận địa phương Creative Enterprises để phục vụ hoạt động làm vườn.
Những thực phẩm được chia sẻ nhưng chưa có người nhận vào cuối tuần sẽ được bổ sung vào kho thực phẩm hỗ trợ các gia đình và thành viên cộng đồng có hoàn cảnh khó khăn.
Hiện nay, mỗi tuần Lovin có thể xử lý khoảng 45,4kg rau quả thừa để làm phân hữu cơ. Trong mỗi bữa trưa, học sinh cũng thường thu gom khoảng 100 sản phẩm thực phẩm còn có thể chia sẻ.
Theo bà Hennebaul, những hoạt động này đã biến căng tin thành một không gian học tập thực tế. “Căng tin của chúng tôi thực sự đã trở thành một lớp học khác. Các em không nhận ra rằng mình đang học, nhưng thực tế các em học được điều mới mỗi ngày”, bà chia sẻ.
Điều khiến bà vui mừng nhất là nhiều học sinh đã mang những thói quen tích cực về gia đình, như tự ủ phân hữu cơ, xây dựng chuồng gà hoặc quyên góp thực phẩm cho những người có hoàn cảnh khó khăn.
Nhà trường mong muốn mô hình này được triển khai rộng rãi tại các cơ sở giáo dục khác.
Giáo dục ý thức tiết kiệm từ quá trình sản xuất thực phẩm
Không chỉ tại Georgia, nhiều trường thuộc hệ thống trường công lập thành phố Baltimore, với hơn 76.000 học sinh, cũng đang triển khai các bàn chia sẻ thực phẩm và hoạt động ủ phân hữu cơ.
Một trong những sáng kiến đáng chú ý của hệ thống này là xây dựng trang trại giáo dục rộng 13,4ha, giúp học sinh tìm hiểu quá trình sản xuất thực phẩm và những nguồn tài nguyên cần thiết để tạo ra mỗi bữa ăn.
Bà Anne Rosenthal, chuyên gia phụ trách chương trình kết nối nông trại với trường học của hệ thống giáo dục Baltimore, cho rằng việc giáo dục ý thức tiết kiệm cần bắt đầu từ trước khi thực phẩm được đưa lên bàn ăn. Theo bà, khó có thể kỳ vọng học sinh quan tâm đến rau củ, trái cây và những lựa chọn dinh dưỡng lành mạnh nếu các em chưa từng trực tiếp gieo trồng, thu hoạch hoặc thưởng thức nông sản ngay tại vườn. Thông qua trải nghiệm thực tế, học sinh hiểu rõ hơn giá trị của thực phẩm, từ đó có ý thức hạn chế lãng phí.
Bà Rosenthal cho biết nhiều học sinh đã có nhận thức nhất định về ô nhiễm môi trường và công bằng môi trường. Vì vậy, các hoạt động giảm lãng phí thực phẩm giúp các em nhận thấy mình có thể trực tiếp tham gia giải quyết những vấn đề liên quan đến cộng đồng.
“Chúng tôi coi đây là bước quan trọng để trao cho học sinh khả năng trở thành một phần của giải pháp. Các em tiếp thu và áp dụng những thói quen này rất nhanh ngay tại căng tin”, bà nói.
Hệ thống trường công lập Baltimore cũng tham gia chương trình Food Waste Warriors của WWF, một trong những sáng kiến độc lập có quy mô lớn hỗ trợ các trường học giảm lãng phí thực phẩm.
Đến nay, chương trình đã hợp tác với hơn 1.000 trường học và ghi nhận một số cơ sở giảm được tới 70% lượng thực phẩm bị lãng phí.
Năm 2019, WWF tiến hành phân tích lượng thực phẩm bị bỏ đi tại 46 trường học thuộc 8 bang của Mỹ. Từ số liệu khảo sát, tổ chức này ước tính các trường học trên toàn quốc có thể lãng phí khoảng 480.800 tấn thực phẩm mỗi năm, gây thiệt hại khoảng 1,7 tỷ USD. WWF cũng lưu ý rằng đây là kết quả ngoại suy từ một mẫu khảo sát tương đối nhỏ.
Những thách thức trong việc nhân rộng mô hình
Bộ Nông nghiệp Mỹ hiện cung cấp nhiều tài liệu hướng dẫn các trường học giảm lãng phí thực phẩm, trong đó có phương pháp khảo sát lượng thức ăn thừa, tổ chức bàn chia sẻ và tăng quyền lựa chọn thực đơn cho học sinh.
Các khuyến nghị khác bao gồm bố trí giờ ra chơi trước bữa trưa và kéo dài thời gian ăn để học sinh có điều kiện sử dụng hết khẩu phần. Đại diện Bộ Nông nghiệp Mỹ cho biết, cơ quan này cũng khuyến khích các trường rà soát quy trình mua sắm và chế biến thực phẩm nhằm hạn chế lượng thức ăn dư thừa ngay từ đầu.
Tuy nhiên, việc triển khai những giải pháp mới vẫn gặp nhiều trở ngại, đặc biệt là hạn chế về ngân sách. Trong bối cảnh các trường phải cân đối nguồn lực cho tiền lương giáo viên, trang thiết bị và tài liệu giảng dạy, đầu tư thêm nhân sự, cơ sở vật chất cho hoạt động thu gom và ủ phân hữu cơ không phải lúc nào cũng khả thi.
Tại một số bang, quy định bắt buộc về xử lý rác thải hữu cơ cũng có thể khiến các trường phải bố trí thêm nhân viên. Bên cạnh đó, các cơ sở giáo dục phải tuân thủ những tiêu chuẩn liên bang về dinh dưỡng cân bằng và an toàn thực phẩm. Theo các chuyên gia, đây là những quy định cần thiết nhưng đôi khi làm giảm tính linh hoạt trong việc thử nghiệm các mô hình mới.
Ông Pete Pearson, Phó Chủ tịch WWF, nhận định có nhiều rào cản khiến vấn đề lãng phí thực phẩm tại trường học chưa được quan tâm đúng mức. Ông cho rằng cách tổ chức căng tin hiện nay chưa phải lúc nào cũng ngăn được tình trạng học sinh bỏ đi những thực phẩm vẫn có thể sử dụng, trong khi hàng triệu trẻ em tại Mỹ đang phải đối mặt với tình trạng thiếu an ninh lương thực.
Ông Pearson nhấn mạnh, quá trình đưa học sinh tham gia trực tiếp vào toàn bộ quá trình, từ nhận diện vấn đề, đề xuất giải pháp đến triển khai hoạt động, là yếu tố quan trọng để tạo ra những thay đổi bền vững.
“Càng tạo điều kiện để học sinh tham gia vào hành trình này, chúng ta càng khơi dậy được sự hào hứng và tinh thần chủ động của các em”, ông nói.
