Sáng 19/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội thảo luận tại tổ về việc tích hợp 4 thành 1 Chương trình.
Theo Tờ trình của Chính phủ, 4 Chương trình mục tiêu quốc gia được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa-xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035, với tổng nguồn lực dự tính khoảng 808.558 tỷ đồng. Chính phủ xác định việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu đã được Quốc hội quyết nghị, đồng thời đổi mới phương thức phân bổ vốn và tăng phân cấp cho địa phương.
Thảo luận tại tổ, các đại biểu cơ bản tán thành chủ trương thống nhất 4 Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển thành một Chương trình mục tiêu quốc gia tổng thể.
Bảo đảm nguồn lực phân bổ theo mục tiêu, mức độ khó khăn và đối tượng ưu tiên
Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, Phó trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội chuyên trách thành phố Hải Phòng nhận định: Dự thảo Luật có một bước tiến rất đáng ghi nhận là chuyển từ cơ chế “phân bổ theo nhu cầu đăng ký” sang “phân bổ theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”. Việc phân bổ hằng năm được gắn với kết quả giải ngân, khả năng thực hiện mục tiêu, và vốn có thể được điều chuyển từ nơi chậm sang nơi có khả năng thực hiện tốt hơn.
Tuy nhiên, dự thảo Nghị quyết Chính phủ còn quy định: Trường hợp hủy hoặc không phân bổ được dự toán, kế hoạch trong năm thì điều chỉnh giảm tương ứng tổng mức vốn ngân sách trung ương của cả giai đoạn 5 năm và các năm tiếp theo.
Về kỷ luật ngân sách, theo đại biểu điều này có lý; song cũng chỉ ra, bản chất của Chương trình mục tiêu quốc gia là tập trung nguồn lực cho những địa bàn khó khăn nhất, có năng lực quản trị, khả năng chuẩn bị dự án và khả năng cân đối ngân sách hạn chế nhất.
Vì vậy, đại biểu cho rằng, nếu lấy tỷ lệ giải ngân làm căn cứ quá mạnh, có thể hình thành một vòng luẩn quẩn: Địa phương khó khăn thì chuẩn bị dự án chậm; chuẩn bị chậm thì giải ngân thấp; giải ngân thấp lại bị giảm vốn; càng giảm vốn thì mục tiêu phát triển càng khó hoàn thành.
“Mục tiêu cuối cùng của Chương trình không phải là đạt một tỷ lệ giải ngân đẹp, mà là giải quyết được mức độ thiếu hụt của người dân”, đại biểu nói.
Chung quan điểm, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn Thanh Hóa) đề nghị cân nhắc kỹ việc lấy kết quả giải ngân làm tiêu chí quyết định mức vốn được hỗ trợ. Theo đại biểu, nhiều địa bàn, địa phương càng khó khăn thì năng lực chuẩn bị và thực hiện dự án càng hạn chế, tỷ lệ giải ngân theo đó mà không cao nên sẽ không tiếp cận được nguồn vốn hỗ trợ.
Vì vậy, trước hết, đối với nguyên tắc phân bổ, đại biểu cho rằng, đầu tiên phải bảo đảm nguồn lực theo mục tiêu, mức độ khó khăn và đối tượng ưu tiên, sau đó mới dùng kết quả thực hiện để điều chỉnh và khuyến khích nơi làm tốt.
“Tôi đề nghị ngay trong nghị quyết, bổ sung một nội dung: Giao Chính phủ xác định một số chỉ tiêu định lượng về các nội dung nêu trên để sau một đến hai năm Quốc hội có căn cứ đánh giá cơ chế mới, và giao Hội đồng Dân tộc chủ trì, các Ủy ban của Quốc hội phối hợp giám sát chương trình theo một đầu mối thống nhất”, đại biểu kiến nghị.
Đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn Lai Châu) lưu ý, các chương trình hiện bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có những lĩnh vực khó lượng hóa như văn hóa, phát triển con người. Khi tích hợp, nếu thiếu cơ chế ràng buộc rõ ràng, các mục tiêu này có thể bị “hòa loãng”, thậm chí bị lấn át bởi những mục tiêu dễ đo đếm hơn.
“Do đó, cần quy định rõ các mục tiêu, chỉ tiêu cốt lõi mang tính bắt buộc, đồng thời có cơ chế bảo đảm nguồn lực tương ứng để giữ vững định hướng chính sách đã được Quốc hội quyết nghị”, đại biểu đề nghị.
Phân cấp phải đi đôi với kiểm soát
Về phân bổ nguồn lực gắn với phân cấp, đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn Lai Châu) đánh giá việc chuyển sang phân bổ theo “năng lực thực hiện” và tăng cường phân cấp cho địa phương là hướng đi đúng. Tuy nhiên, theo đại biểu, nếu chỉ dựa vào năng lực thực hiện có thể làm gia tăng chênh lệch giữa các địa phương, trong khi phân cấp mạnh nhưng thiếu kiểm soát cũng tiềm ẩn rủi ro trong quản lý.
“Vì vậy, tôi đề nghị cần thiết kế tiêu chí phân bổ hài hòa giữa năng lực và mức độ khó khăn, đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, đánh giá và trách nhiệm giải trình để bảo đảm đi đôi với kiểm soát”, đại biểu Vũ Minh Đạo nói.
Tán thành nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, tuy nhiên, đại biểu Vũ Tiến Dũng (Đoàn Thanh Hóa) cho rằng, phân cấp phải đi đôi với kiểm soát và trách nhiệm giải trình.
Theo đó, địa phương cần được chủ động lựa chọn cách thức tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế, nhưng phải nằm trong phạm vi mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc ưu tiên và nguồn lực đã được quy định. Đồng thời, cần gắn phân cấp với công khai dữ liệu, minh bạch thông tin, trách nhiệm giải trình và đánh giá bằng kết quả đầu ra, qua đó bảo đảm nguồn lực của chương trình thật sự đến đúng đối tượng và tạo ra hiệu quả thực chất.
