Văn hóa dân tộc sẽ khó đọng lại trong tâm trí trẻ nhỏ nếu chỉ được giới thiệu bằng những khái niệm xa xôi. Bởi vậy, chuyên đề “Tìm hiểu văn hóa dân tộc tỉnh Quảng Ninh” lựa chọn cách đưa di sản đến gần các em bằng hình ảnh, âm thanh, công nghệ số và những trải nghiệm có thể trực tiếp chạm, thử, chơi và khám phá.
Cụ thể, chuyên đề là hoạt động hè dành cho thiếu nhi, dự kiến tổ chức trong tháng 8/2026 với khoảng 100 em tham gia. Chuyên đề do Bảo tàng – Thư viện tỉnh tổ chức, hoạt động giới thiệu văn hóa các dân tộc qua tài liệu, hiện vật, hình ảnh, dữ liệu số; kết hợp tham quan không gian trưng bày “Văn hóa các dân tộc tỉnh Quảng Ninh” và tương tác với kho tài liệu số.
Chia sẻ về chương trình, bà Nguyễn Thị Thủy, Phó Giám đốc Bảo tàng - Thư viện tỉnh, cho biết, hoạt động không đặt nặng việc để các em ghi nhớ thật nhiều tên hiện vật, phong tục sau một buổi tham quan, mà chú trọng khơi gợi sự tò mò, giúp trẻ muốn tìm hiểu thêm và cảm nhận văn hóa gần gũi hơn.
Từ định hướng ấy, thay vì lần lượt giới thiệu từng dân tộc bằng thông tin nặng tính thuyết minh, chương trình có thể bắt đầu từ những chi tiết giàu sức gợi: hoa văn trên trang phục nói điều gì, âm thanh của nhạc cụ gắn với không gian nào, vì sao đồng bào Kinh, Sán Dìu, Dao, Sán Chay, Tày, Hoa lại có cách đón Tết, tổ chức lễ hội khác nhau. Theo từng chi tiết, các bạn trẻ tiếp cận câu chuyện một cách sâu hơn, hào hứng hơn và thêm yêu hơn sự phong phú của văn hóa quê hương mình.
Để cách kể ấy trực quan hơn, công cụ số trở thành phương tiện hỗ trợ. Hình ảnh phóng lớn giúp các em quan sát màu sắc, đường nét; video ngắn tái hiện lễ hội, sinh hoạt cộng đồng; bản đồ số gợi mở nơi cư trú của các dân tộc; mã QR dẫn tới tư liệu, âm thanh hoặc câu chuyện mở rộng. Nhờ đó, tư liệu vốn nằm yên trong tủ trưng bày, sách báo được “đánh thức”, tạo cảm giác văn hóa đang hiện diện và đối thoại với người xem.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy ý nghĩa khi hỗ trợ câu chuyện được tổ chức, biên tập đơn giản, dễ hiểu và hấp dẫn, thay vì lấn át nội dung. Mỗi công cụ cần như một cánh cửa nhỏ: đoạn phim vừa đủ khơi tò mò, câu hỏi sau hình ảnh để trẻ suy nghĩ, âm thanh để đoán nhạc cụ, thao tác chạm để ghép hoa văn với trang phục. Nhịp truyền đạt ngắn, rõ, có khoảng dừng tương tác sẽ phù hợp hơn với thiếu nhi.
Trên nền tảng đó, từ xem và nghe, trẻ được hướng đến làm và chơi. Các em có thể nhận biết trang phục, ghép họa tiết, thử động tác múa, làm quen với nhạc cụ, mô phỏng nghề thủ công hoặc chơi hỏi - đáp theo nhóm. Những “thử thách” như tìm đồ vật qua gợi ý, đoán phong tục, nối địa danh với nét văn hóa đặc trưng vừa tạo không khí sôi nổi, vừa giúp kiến thức được lặp lại tự nhiên.
Quan trọng hơn, hoạt động tương tác giúp trẻ không còn là người nghe thụ động. Khi cùng bạn hoàn thành trò chơi hoặc kể lại điều vừa khám phá, các em đã tham gia kiến tạo hiểu biết. Người hướng dẫn không chỉ thuyết minh mà còn gợi hỏi, khích lệ trẻ quan sát, so sánh và nói lên cảm nhận. Cách tiếp cận ấy tránh biến khác biệt văn hóa thành điều lạ lẫm để ngắm nhìn; giúp trẻ hiểu mỗi phong tục, trang phục hay tiếng hát đều được hình thành từ môi trường sống và lịch sử cộng đồng.
Bởi vậy, đưa văn hóa dân tộc đến với thiếu nhi trong khuôn khổ chuyên đề đòi hỏi cách dùng ngôn ngữ chính xác, chọn lọc. Nội dung được thể hiện qua chi tiết cụ thể như tên gọi trang phục hay một nghi lễ tiêu biểu qua hình ảnh, video ngắn. Các khái niệm khó được giải thích bằng câu chuyện gắn với hiện vật, tương tác số hoặc trải nghiệm trực tiếp. Từ đó, trẻ đi từ tò mò đến hiểu, tôn trọng sự khác biệt và nhận ra giá trị của sự đa dạng trong cộng đồng.
Dẫu khó chuyển tải hết kho tàng văn hóa các dân tộc Quảng Ninh trong một chuyên đề hè, nhưng nếu mỗi em nhớ một làn điệu, nhận ra một hoa văn, hiểu thêm một phong tục thì đã là thành công. Từ trải nghiệm khám phá trong mùa hè, tình yêu và ý thức gìn giữ văn hóa quê hương sẽ được bồi đắp tự nhiên, bền lâu.
