Để Cây Di sản không chỉ là di sản

144 cây tại Rừng quốc gia Yên Tử là những Cây Di sản đầu tiên của Quảng Ninh. Kể từ đó đến nay, danh mục Cây Di sản của tỉnh có thêm quần thể 150 cây trâm mốc và 59 cây trai lý, đa, đại, hồi, chè, nhãn, long não, thông nhựa và trám trắng. Những sự kiện đón nhận và công bố danh hiệu Cây Di sản gần đây, cũng như những động thái cụ thể để quản lý, bảo vệ Cây Di sản đã cho thấy các đơn vị, địa phương của Quảng Ninh xác định rất rõ Cây Di sản là vốn tài nguyên xanh to lớn, là tài sản sinh thái đặc biệt.

Chưa đầy 15 phút đi bộ từ chân di tích Yên Tử vào rừng Yên Tử, chúng tôi tới khu vực Thác Bạc, một điểm di tích thuộc cụm di tích Yên Tử. Nơi đây có những cây tùng lá xanh ngắt, thân cao vút. Theo hồ sơ, đó là những cây tùng được đánh số 58, 59, 60, nằm trong số 144 cây rừng Yên Tử được công nhận là Cây Di sản vào năm 2016.

Nói là cây có số, nhưng có lẽ chỉ những cán bộ của Phòng Bảo tồn di sản Yên Tử, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử (Ban Quản lý Khu Kinh tế tỉnh) mới biết, vì hiện cây trong thực địa không còn số. Và có lẽ cũng chỉ những cán bộ của Phòng Bảo tồn di sản Yên Tử mới nắm được đây là những Cây Di sản, vì họ là những người làm hồ sơ công nhận cho cây, cũng là lực lượng chuyên trách quản lý bảo vệ cây rừng Yên Tử.

Năm 2016, sau thời gian ngắn thẩm định, Hội đồng Cây Di sản (Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam) đã công nhận danh hiệu Cây Di sản cho 144 cây rừng Yên Tử, bao gồm: 102 cây xích tùng, 21 cây mai vàng, 10 cây thông nhựa và 9 cây đại, 1 cây đa tía và 1 cây thị.

Ông Phạm Văn Dược, Phó Trưởng Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND phường Vàng Danh, từng công tác tại Ban Quản lý Di tích và rừng quốc gia Yên Tử (hiện là Phòng Bảo tồn di sản Yên Tử, thuộc Ban Quản lý Khu kinh tế Quảng Ninh) là người trực tiếp tham gia hoàn thiện hồ sơ công nhận Cây Di sản cho 144 cây rừng Yên Tử, cho biết: Mặc dù trước đó chưa có tiền lệ, nhưng quá trình làm hồ sơ gần như không có khó khăn. Vì các cây rừng Yên Tử đều đáp ứng tiêu chí đề ra, cả về giá trị sinh học lẫn giá trị văn hoá, lịch sử đều cao, đặc biệt là câu chuyện gắn với di sản Yên Tử linh thiêng thì không đâu có được.

So với Cây Di sản nói chung trong toàn quốc, những Cây Di sản Yên Tử, về thời gian công nhận là khá sớm, về số lượng cây được công nhận cũng là khá lớn, đồng thời lại được công nhận cùng đợt và trong cùng một khu vực. Theo TS Trần Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hội đồng Cây Di sản Việt Nam, chỉ riêng về điều này, những Cây Di sản ở Yên tử đã là hiếm và rất đặc biệt.

Giá trị khác biệt của 144 Cây Di sản Yên Tử còn là sự hiện diện trên các tuyến hành hương, điểm chùa, am, tháp trong lòng di sản và trong lòng Rừng quốc gia Yên Tử. Nhiều cây được cho do các thiền sư trồng khi về Yên Tử tu hành từ hàng trăm năm trước. Ông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phát triển Tùng Lâm, đơn vị khai thác dịch vụ du lịch tại Yên Tử nêu cảm nghĩ: Nhiều năm gắn bó với Yên Tử, chúng tôi hiểu rất rõ cây rừng Yên Tử nói chung, Cây Di sản trong rừng Yên Tử nói riêng. Không đơn thuần là cây xanh, cây cổ thụ, mà là những cây được coi là nhân chứng lịch sử, nhân chứng văn hoá, được cộng đồng công nhận và tôn vinh, được xem như biểu tượng của Phật giáo Trúc Lâm ở Yên Tử, nhắc nhớ về vị vua hóa phật Trần Nhân Tông… Cây Di sản Yên Tử còn như lớp trầm tích của thời gian mà đến nay còn nhìn thấy được, trở thành thành phần quan trọng, đồng thời làm gia tăng giá trị của tổng thể di sản Yên Tử.

Mặc dù mang trong mình giá trị rất đặc biệt, tuy nhiên các Cây Di sản ở Yên Tử thời gian qua được cho là chưa được phát huy giá trị một cách tương xứng. Những người quan tâm Cây Di sản Yên Tử còn nhớ, thời điểm năm 2016, sau khi được công nhận 144 Cây Di sản, chính quyền địa phương và đơn vị quản lý khi đó không có hoạt động công bố, hay đón nhận bằng công nhận về sự kiện này. Đồng thời, công tác truyền thông về Cây Di sản tại Yên Tử cũng chưa thực sự được chú trọng.

Hiện nay những Cây Di sản được nhiều người biết đến nhất ở Yên Tử là những cây tùng theo dọc tuyến đường tùng hành hương bộ lên chùa Hoa Yên và một số cây tùng, thông tại khu vực vườn tháp, những cây đại gắn với một số điểm chùa, những cội mai già nằm dưới cung đường vận hành của hệ thống cáp treo và tại khu vực nhà ga cáp treo. Tuy nhiên đại đa số du khách đến Yên Tử cũng chỉ biết đây là những cây cổ thụ, có tuổi đời lâu năm, gần như không biết đến việc cây đã được công nhận là Cây Di sản.

Chị Nguyễn Bích Hà, du khách đến từ Hải Phòng cho biết: Thỉnh thoảng mới thấy báo chí nhắc đến các Cây Di sản ở Yên Tử, nên chúng tôi mới biết Yên Tử có Cây Di sản. Tuy nhiên Yên Tử thì nhiều cây rừng lắm, cây nào chúng tôi cũng thấy tươi đẹp, hùng vĩ, thực sự cũng không biết chính xác cây nào là cây đã được công nhận là Cây Di sản và Cây Di sản ở đây thì có điều gì đặc biệt hơn so với những cây khác trong rừng.

Chị Vũ Thanh Thanh (phường Hạ Long) cho biết thêm: Thực ra đường tùng ở đây rất đẹp, dù cây tùng có là Cây Di sản hay không thì du khách chúng tôi vẫn cảm nhận được vẻ đẹp của con đường. Tuy nhiên, nếu biết những cây tùng trên tuyến đường là Cây Di sản, tôi nghĩ nó sẽ quý giá hơn, ý nghĩa hơn, chuyến đi của mỗi du khách đến Yên Tử cũng đáng giá hơn…

Đối với những Cây Di sản khác, ví như những cây tùng số 58, 59, 60 mà chúng tôi đã “mục sở thị”, nếu so về khoảng cách, chúng nằm không xa cửa rừng nhưng gần như khu vực cây sinh trưởng không có lối vào, dưới đất các tầng thực vật mọc đan cài, trên cây một số cành khô mục chưa được cắt tỉa… cho thấy dường như đã rất lâu các cây tùng chưa chạm mặt người. Vậy là khác với đường tùng nổi tiếng nằm trong cung đường hành hương Yên Tử hay những cây đại gắn với các nền chùa hay các gốc mai vàng nở rộ trong khu vực nhà ga cáp treo, rất nhiều Cây Di sản của Yên Tử đang giống như những cây tùng số 58, 59, 60, lặng lẽ trong rừng già với cái danh Cây Di sản của mình.

Cùng với đó, các đơn vị quản lý và kinh doanh dịch vụ ở Yên Tử đã từng có những ý tưởng về các tour tuyến du lịch gắn với rừng, bao gồm Cây Di sản trong rừng, tuy nhiên trong nhiều năm qua chưa được thực hiện. Ông Lê Trọng Thanh, Phó Tổng Giám đốc Công ty CP Phát triển Tùng Lâm cho biết: Doanh nghiệp đã từng thiết kế những gói dịch vụ “tắm rừng” “thiền dưới gốc tùng”, các gói về góc checkin thưởng trà với mai vàng, xây dựng các chiếu nghỉ trong rừng hoặc các gói nghiên cứu, học tập về đa dạng sinh học trong rừng Yên Tử… Tuy nhiên vì các điều kiện khách quan, chủ quan hiện chưa tour tuyến, gói dịch vụ du lịch nào liên quan đến rừng Yên Tử đi vào triển khai trong thực tế.

Ngày 9/8 vừa qua, tại Lễ hội chè Đường Hoa, xã Đường Hoa đã long lọng tổ chức lễ đón nhận và công bố danh hiệu Cây Di sản cho 2 cây chè cổ thụ trên địa bàn xã. Đây cũng là 2 Cây Di sản mới nhất của Quảng Ninh.

Trước đó, ngày 19/5, đúng dịp sinh nhật Bác, xã Hoành Mô cũng nhân lên niềm vui khi đồng tổ chức Lễ hội Kiêng Gió, hội thảo về bảo vệ, phát huy giá trị Cây Di sản và công bố 26 Cây Di sản trên địa bàn, trong đó có 5 cây chè cổ thụ. Việc định danh những Cây chè Di sản ở Đường Hoa, Hoành Mô đang mở ra một kỳ vọng mới đối với những sản phẩm hàng hoá có nguồn gốc từ Cây chè Di sản và quần thể chè cổ thụ trên địa bàn.

Nói về kỳ vọng này, ông Hồ Đức Quang, Bí thư Đảng uỷ xã Đường Hoa hồ hởi kể: Chúng tôi đã khảo sát thực tế cây chè trong khu rừng tự nhiên bản Tài Chi, thuộc rừng phòng hộ Quảng Nam Châu. Đó là một quần thể chè. Chúng tôi đã đánh dấu một số cây, tuy nhiên không hết được bởi số lượng có thể còn rất nhiều. Chỉ biết rằng những cây chè ở đây thân gỗ, to lớn, có cây chu vi lên đến 120cm, lá xanh tốt, hình thái lá, hoa, quả của cây chè có phần khác biệt so với những cây chè trồng trong vườn đồi, song cơ bản đặc tính sinh trưởng và phát triển của cây và mùi vị chè búp vẫn mang đặc thù cây chè Đường Hoa.

Được biết hiện nay xã Đường Hoa đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ để đề xuất công nhận quần thể chè cổ thụ bản Tài Chi là quần thể Cây Di sản. Cùng với đó, địa phương đã xây dựng kế hoạch đầu tư hạ tầng bảo vệ và khai thác giá trị cây chè trong rừng. Chủ tịch UBND xã Đường Hoa Trần Đức Dũng cho biết: Chúng tôi tính làm đường, làm hàng rào lên rừng chè, tất nhiên hạ tầng ở đây phù hợp không gian thiên nhiên, là dạng đường nhỏ dựa trên những đường mòn đã có để phục vụ đi bộ. Chúng tôi cũng hình thành một số gói du lịch đặc thù, đưa du khách lên rừng chè, tuy nhiên đối tượng và số lượng du khách cũng còn hạn chế, hướng tới những người thực sự dành tình yêu cho vẻ đẹp đa dạng sinh học của thiên nhiên và yêu thích thưởng thức sản phẩm chè.

Cùng với đó, xã Đường Hoa cũng đang có ý tưởng khai thác một phần búp chè từ quần thể chè cổ thụ mới được phát hiện trong rừng Tài Chi, đặc biệt là lượng búp chè của những cây chè cổ thụ để tạo ra loại sản phẩm hàng hoá chè đặc biệt, hữu cơ và mang danh chè di sản… Bí thư Đảng uỷ xã Hồ Đức Quang khẳng định thêm: Ý tưởng của xã Đường Hoa là rất khả thi. Bởi Đường Hoa đang là vùng chè gốc của Quảng Ninh, diện tích hiện tại là khoảng 150ha, dư địa mở rộng có thể lên đến 300-500ha, sản lượng chè hiện tại khoảng 1.600 tấn búp/năm. Chè Đường Hoa cũng đã đạt sản phẩm OCOP 4 sao và đang khẳng định thương hiệu trên thị trường.

Tại xã Hoành Mô, quần thể cây chè cổ thụ được xác định nằm tại lô 59, khoảnh 6, tiểu khu 278, thôn Nà Pò, thuộc rừng phòng hộ Quảng Nam Châu, số lượng cây khoảng 2.000 cây, trong đó có nhiều cây lớn, thân mốc thếch rêu xanh, cành lá xum xuê toả bóng. Cung cấp thông tin về cây chè trong rừng, nguyên Trưởng thôn Nà Pò Chíu Phúc Thành cho biết: Chúng tôi không biết cây chè mọc trong rừng từ bao giờ, chỉ thấy những người già trong thôn thường vào rừng lấy búp chè về sao sấy pha nước uống, vị chè, màu nước tương đối giống với chè trồng trong vườn nhà hiện nay, tuy nhiên hậu vị có phần lâu hơn, mạnh mẽ hơn.

Để bảo vệ, quản lý quần thể chè và phát huy giá trị cây chè trong rừng Nà Pò, xã Hoành Mô đã cho buộc dây, đánh số, lập hồ sơ các cây chè có kích thước lớn. Đặc biệt từ tháng 6/2026, xã Hoành Mô thí điểm phối hợp triển khai một ý tưởng rất sáng tạo, đó là ghép các mắt chè lấy từ những cây chè trong rừng Nà Pò về ghép lên thân cây sở nhiều năm tuổi.

Anh Trần Quốc Toản, kiểm lâm viên Hạt Kiểm lâm số 6, phụ trách địa bàn Hoành Mô cho biết: Hoành Mô có 700ha cây sở tập trung, đều là những rừng sở trưởng thành, được người dân trồng, chăm sóc và cho sản lượng quả trong vài chục năm qua. Cây sở cũng là cây thuộc họ chè, theo lý thuyết phù hợp ghép được với mắt cây chè, có thể sinh trưởng, phát triển tốt.

Thực tế xã Hoành Mô đã hoàn thành việc ghép mắt chè trên thân cây sở với khoảng 200 cây. Tính đến thời điểm này đã qua gần 60 ngày, trên mỗi thân cây sở, các mắt chè đã phát triển tốt, ra thêm lá và búp xanh. Xã Hoành Mô đã cho hái thử nghiệm một số búp chè phát triển trên thân cây sở để sao sấy pha chè uống, cho thấy chất lượng nước, màu sắc, mùi vị được cho là giữ nét đặc trưng của cây chè.

Theo Bí thư Đảng uỷ xã Hoành Mô Vũ Duy Văn, việc ghép mắt chè phát triển trên thân cây sở được địa phương kỳ vọng tạo một vùng chè cổ thụ trong thời gian ngắn, qua đó chủ động được về sản lượng búp chè phục vụ cho chế biến, cũng như tạo ra sản phẩm chè chất lượng, hương vị đặc biệt mà chỉ Hoành Mô mới có.

Để giải mã về chất lượng sản phẩm chè được chế biến từ những cây chè cổ thụ trong rừng trên địa bàn, cũng như chè được chế biến từ dự án ghép mắt chè trên thân cây sở mà xã đang triển khai, xã Hoành Mô đã và đang tham vấn một số đơn vị nghiên cứu và doanh nghiệp chuyên làm chè phẩm cấp cao, nhằm mục tiêu qua đó tìm ra hướng phát triển phù hợp.

Chị Phạm Thị Thanh Hương, Giám đốc thương hiệu Trà Việt Tú cho biết: Chúng tôi là một trong ít đơn vị đầu tiên được xã Hoành Mô mời về tiếp cận với cây chè kể từ khi cây chè trên địa bàn được công nhận là Cây Di sản. Từ kinh nghiệm đã có về việc tạo ra những phẩm cấp chè uy tín, chúng tôi cho rằng với những dữ liệu đang có, cây chè ở Hoành Mô có câu chuyện rất tốt. Đó là câu chuyện về một vùng trà tự nhiên, cổ thụ, sinh trưởng và phát triển trong rừng, gắn với đời sống văn hoá ẩm thực lâu đời của người dân bản địa, gắn với ý tưởng sáng tạo của chính quyền xã là áp dụng khoa học công nghệ hiện đại vào sản xuất chè. Điều này chắc chắn là vốn quý, là đặc tính nổi bật và là ưu thế cạnh tranh của sản phẩm chè Hoành Mô. Tuy nhiên, như vậy vẫn chưa đủ, chúng tôi còn cần khẳng định về chất lượng chè Hoành Mô, những thành phần, tinh chất có trong chè Hoành Mô phù hợp với yêu cầu thưởng thức và sức khoẻ người tiêu dùng hiện nay. Điều này cần phải được kiểm chứng bởi những đơn vị khoa học, thậm chí là những tổ chức quốc tế độc lập, có uy tín trên thị trường thương mại chè.

Như vậy, từ Cây chè Di sản mới được phát hiện và công nhận, Đường Hoa và Hoành Mô đang có hướng khai thác giá trị cây chè theo hướng du lịch và sản phẩm nông sản hàng hoá thương mại. Xã Hoành Mô còn đặt mục tiêu về một vùng chè cổ thụ rộng lớn, có thể là lên đến hàng trăm ha và sản phẩm chè được chế biến từ nguồn nguyên liệu chè cổ thụ này sẽ là sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia. Đây được cho là một cách khai thác, phát huy giá trị Cây Di sản thực tế, gắn với mục tiêu sinh kế, việc làm, thu nhập của người dân, doanh thu, lợi nhuận của doanh nghiệp và nguồn thu bền vững của địa phương.

Theo các nhà khoa học, Cây Di sản không đơn thuần là cây cổ thụ, mà là những cây được coi là nhân chứng lịch sử, nhân chứng văn hoá, được cộng đồng công nhận và tôn vinh. Cây Di sản được xét theo 3 nhóm, là cây tự nhiên, cây trồng và nhóm cây khác. Với mỗi nhóm cây có những tiêu chí cụ thể, tuy nhiên các tiêu chí chung là cây to, hùng vĩ; có hình dáng đặc sắc; đang trong tình trạng khoẻ mạnh; có tuổi đời lớn; ưu tiên các loại cây đặc hữu, nguy cấp, quý hiếm. Riêng đối với nhóm cây khác, tiêu chí xét duyệt là cây có giá trị đặc biệt về thẩm mỹ, hoặc văn hoá, hoặc lịch sử, hoặc giá trị đặc biệt về khoa học; cây tổ hoặc cây mẹ có thể cung cấp vật liệu để nhân giống hoặc lai tạo…

Việc công nhận Cây Di sản góp phần quan trọng trong việc bảo tồn tại chỗ đa dạng loài cây và nguồn gen thực vật tiêu biểu, giáo dục thế hệ trẻ về tình yêu thiên nhiên, nâng cao ý thức tôn trọng tự nhiên, trách nhiệm bảo vệ môi trường của cộng đồng; gửi gắm thông điệp về đạo lý, nhân văn, bày tỏ lòng tri ân đối với các bậc tiền nhân có công trồng và gìn giữ cây. Cây Di sản cũng góp phần quảng bá sự phong phú đa dạng và giá trị khoa học của hệ thực vật Việt Nam, tạo không gian xanh, làm tăng giá trị các công trình văn hoá, kiến trúc, lịch sử, trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại.

Tại Quảng Ninh, với danh mục hàng trăm Cây Di sản đang có, Quảng Ninh được cho là đang sở hữu nguồn tài nguyên xanh quý giá, tài sản sinh học to lớn. Cùng với đó, khác với các địa phương khác, Cây Di sản ở Quảng Ninh không đơn thuần là một cá thể thực vật đặc biệt, mà nó gắn với văn hóa tinh thần, văn hóa tâm linh của cộng đồng. Trải qua khắc nghiệt của thiên nhiên và biến cố lịch sử, những Cây Di sản trên vẫn sừng sững, uy nghi, trở thành di sản sống, chứng minh các giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh của vùng đất và con người Quảng Ninh. Do vậy Quảng Ninh hoàn toàn có thể phát huy đa giá trị từ Cây Di sản.

Hiện nay, với Cây Di sản, Quảng Ninh đã bước đầu hình thành hoạt động tham quan, du lịch trải nghiệm và check-in dưới Cây Di sản tiêu biểu. Riêng tại Yên Tử đã thành công nhân giống cây xích tùng Yên Tử, mai vàng Yên Tử, vừa chủ động về nguồn gen, vừa chủ động về cây giống trồng mới, trồng bổ sung vào các quần thể tùng tự nhiên, đồng thời trở thành sản phẩm du lịch để bán cho du khách, như một sản phẩm lưu niệm có ý nghĩa khi đến vùng đất Phật Yên Tử.

Theo TS Trần Ngọc Hải, Phó Chủ tịch Hội đồng Cây Di sản Việt Nam, ngoài những hoạt động trên, Quảng Ninh hoàn toàn có thể hình thành các gói dịch vụ khác liên quan đến Cây Di sản, ví như du lịch “Con đường Cây Di sản”, "Thiền dưới Cây Di sản", hoặc gắn với các hoạt động sưu tập, làm quà lưu niệm, chương trình đồng hành bảo tồn Cây Di sản, truyền tải năng lượng từ cây đến nhân dân và du khách… Việc của các đơn vị chức năng hiện nay là xây dựng bản đồ Cây Di sản, gắn mã QR, sử dụng bản đồ số, 3D, AI… để Cây Di sản kể được câu chuyện của mình.

Đáng mừng là Quảng Ninh còn dư địa lớn để mở rộng danh mục Cây Di sản trên địa bàn. Theo ông Nguyễn Văn Bông, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh, Quảng Ninh với địa hình đồi núi, diện tích rừng rất lớn, các vùng rừng nguyên sinh, thứ sinh và các vùng rừng trồng đang được bảo vệ tốt, hệ thống các di tích văn hoá lịch sử dầy đặc, gắn với đó là những cây lớn, chính là dư địa để có những cây đủ tiêu chuẩn Cây Di sản Việt Nam.

Riêng đối với rừng Yên Tử, ông Lê Tiến Dũng, Trưởng Phòng Bảo tồn di sản Yên Tử Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử (Ban Quản lý Khu Kinh tế tỉnh) cho biết: Rừng Yên Tử là điển hình của hệ sinh thái động thực vật rừng phong phú, đa dạng, trong đó có 20 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam, 6 loại thuộc nhóm bảo vệ nghiêm ngặt, có những loại thực vật đặc hữu quý hiếm. Đây là dư địa lớn để chúng tôi có thêm những cây lớn đủ tiêu chí đề nghị xét công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Cùng với đó, Quảng Ninh có thuận lợi là địa phương đầu tiên trong nước ban hành nghị quyết (Nghị quyết số 17-NQ/TU ngày 30/10/2023) mà một trong những nội hàm của nó đề cập về công tác rà soát, điều tra, phát hiện và đề xuất công nhận Cây Di sản, coi đây là một phần vốn di sản quý giá trên địa bàn. Cụ thể hóa nghị quyết này còn có công văn chỉ đạo số 20 của UBND tỉnh về việc rà soát, đăng ký lập hồ sơ công nhận Cây Di sản Việt Nam.

Như vậy, việc Quảng Ninh đặt mục tiêu phát huy giá trị Cây Di sản một cách xứng tầm, gắn với sinh kế, việc làm, là thu nhập của người dân, là doanh thu, lợi nhuận của doanh nghiệp và là nguồn thu bền vững của địa phương là đúng hướng, phù hợp và tính khả thi cao. Từ Cây Di sản sẽ góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế của địa phương, nâng cao đời sống nhân dân.

Thực hiện: Việt Hoa
Trình bày: Hùng Sơn