Quảng Ninh là vùng đất có nhiều dân tộc thiểu số cùng sinh sống, mỗi cộng đồng đều sở hữu những giá trị văn hóa đặc sắc với các làn điệu dân ca trữ tình, điệu múa truyền thống đậm đà bản sắc cùng các phong tục, tập quán phong phú. Trong nỗ lực bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, nhiều địa phương đã chủ động đưa các loại hình nghệ thuật dân gian lên sân khấu bằng những hình thức thể hiện mới, góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng đương đại.
Một trong những ví dụ tiêu biểu là Ngày hội Soóng Cọ năm 2026 với chủ đề “Mạch nguồn Soóng Cọ”, do UBND xã Bình Liêu tổ chức vào đầu tháng 5 vừa qua. Soóng Cọ là hình thức hát xướng, giao duyên, thể hiện đời sống tinh thần phong phú và sự gắn kết cộng đồng của người Sán Chỉ. Với những giá trị đặc sắc, nghệ thuật trình diễn dân gian hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ tỉnh Quảng Ninh đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Điểm nhấn của Ngày hội Soóng Cọ năm 2026 là chương trình nghệ thuật thực cảnh được tổ chức tại thác Khe Vằn (Khu du lịch sinh thái thác Khe Vằn). Không lựa chọn xây dựng một sân khấu khép kín thông thường, chương trình đã khéo léo kết hợp công nghệ trình diễn hiện đại với không gian thiên nhiên, văn hóa bản địa, đưa núi rừng Bình Liêu trở thành “phông diễn sống” gần gũi, độc đáo. Từ đây, những câu hát Soóng Cọ ngọt ngào cất lên hòa mình vào cảnh sắc sườn non, bản làng, bếp lửa - những không gian nguyên bản nuôi dưỡng Soóng Cọ. Qua đó, tạo nên một hình thức sân khấu hóa mới mẻ, góp phần “đánh thức” di sản Soóng Cọ theo cách sống động và gần gũi hơn với công chúng.
Chị Lục Thị Cọm, xã Bình Liêu, chia sẻ: Từ nhỏ, tôi đã quen nghe và hát Soóng Cọ bên bếp lửa, trên nương hay bên những con suối của bản làng. Đó là những không gian rất gần gũi với cuộc sống hằng ngày của người Sán Chỉ. Lần này, được biểu diễn bên thác Khe Vằn, trong không gian thiên nhiên rộng mở nhưng có thêm ánh sáng, cách dàn dựng hiện đại, tôi cảm thấy vừa thân thuộc vừa rất mới mẻ. Những câu hát Soóng Cọ vẫn giữ nguyên hồn cốt truyền thống, nhưng được thể hiện sinh động hơn, giúp du khách không chỉ nghe mà còn cảm nhận rõ hơn vẻ đẹp của văn hóa Sán Chỉ, hiểu thêm về cuộc sống, tình cảm và bản sắc của người dân nơi đây.
Không riêng nghệ thuật trình diễn dân gian hát Soóng Cọ, toàn tỉnh hiện có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận, gồm các lễ hội truyền thống, nghi lễ và nghệ thuật trình diễn dân gian. Trong đó, nhiều loại hình nghệ thuật dân gian tiêu biểu như: Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái; Hát nhà tơ (hát cửa đình); Nghệ thuật trình diễn dân gian hát Soọng Cô của người Sán Dìu; Nghệ thuật trình diễn dân gian hát đối vùng biển Quảng Ninh… cũng đang được các cấp, ngành, địa phương nỗ lực bảo tồn, phục dựng, truyền dạy và phát huy giá trị. Đây đều là những di sản mang đậm bản sắc văn hóa các dân tộc, các loại hình nghệ thuật này không chỉ được lưu giữ trong đời sống cộng đồng mà còn trở thành nguồn chất liệu quý để sân khấu hóa, tạo nên những chương trình nghệ thuật hấp dẫn, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống tới đông đảo công chúng, nhất là thế hệ trẻ.
Không chỉ dừng lại ở nghệ thuật dân gian, nhiều địa phương còn mạnh dạn đưa những phong tục, nghi lễ tiêu biểu của đồng bào dân tộc thiểu số lên sân khấu. Các nghi thức trong lễ cưới truyền thống, lễ cấp sắc của người Dao, lễ mừng cơm mới của người Tày, lễ cầu mùa của người Sán Chỉ… đã được chọn lọc, tái hiện dưới hình thức sân khấu hóa. Cách làm này vừa góp phần lưu giữ những nét đẹp văn hóa đang có nguy cơ mai một, vừa giúp công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ hơn về ý nghĩa nhân văn, giá trị lịch sử của các phong tục truyền thống.
Bên cạnh các chương trình biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp, văn hóa dân gian của đồng bào các dân tộc thiểu số còn được gìn giữ và lan tỏa thông qua các đội văn nghệ quần chúng, các câu lạc bộ dân ca và đội ngũ nghệ nhân tại cơ sở. Nhiều địa phương như Bình Liêu, Hoành Mô, Lục Hồn, Tiên Yên, Ba Chẽ, Đường Hoa, Điền Xá... duy trì hiệu quả các câu lạc bộ, thường xuyên hoạt động tập luyện, biểu diễn phục vụ lễ hội, ngày hội văn hóa và các sự kiện chính trị của địa phương. Mỗi chương trình biểu diễn không chỉ là hoạt động văn nghệ đơn thuần mà còn là một hình thức giáo dục văn hóa trực quan, góp phần bồi đắp niềm tự hào về truyền thống dân tộc, nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong cộng đồng.
Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, sân khấu hóa nghệ thuật dân gian đang trở thành cầu nối hiệu quả giữa truyền thống và hiện đại. Khi những làn điệu dân ca, điệu múa, nghi lễ và phong tục của đồng bào các dân tộc được tái hiện bằng ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp với đời sống đương đại, di sản không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục lan tỏa, khẳng định sức sống bền vững trong đời sống văn hóa hôm nay.
