Bài 2: Cửa khẩu thông minh, nhịp giao thương mới

Những luồng kiểm soát tự động tại cầu Bắc Luân I, hay phương án vận chuyển hàng hóa bằng phương tiện tự hành tại cầu Bắc Luân II, một mô hình cửa khẩu mới đang từng bước hình thành trên tuyến biên giới Móng Cái (Việt Nam) - Đông Hưng (Trung Quốc). Không đơn thuần là đầu tư thêm thiết bị, cửa khẩu thông minh là bước chuyển từ phương thức quản lý truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, tự động hóa và kết nối số; qua đó rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics và mở rộng không gian giao thương.

Ngày 11/2/2026, tại vạch phân quản cầu Bắc Luân II, thành phố Quảng Ninh (Việt Nam) và Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) tổ chức lễ khởi động xây dựng cửa khẩu thông minh Móng Cái - Đông Hưng. Sự kiện diễn ra chỉ hơn hai tuần sau khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 164/QĐ-TTg ngày 26/1/2026 phê duyệt Đề án thí điểm xây dựng cửa khẩu thông minh tại cặp cửa khẩu quốc tế Móng Cái - Đông Hưng.

Đằng sau dấu mốc khởi động ấy là một thay đổi lớn về cách thức tổ chức hoạt động cửa khẩu. Theo Đề án, khoa học công nghệ hiện đại sẽ được ứng dụng vào luồng kiểm soát người xuất nhập cảnh tại cầu Bắc Luân I và kiểm soát phương tiện, hàng hóa xuất nhập khẩu tại cầu Bắc Luân II. Mục tiêu là vừa tạo thuận lợi cho lưu thông qua biên giới, vừa cung cấp công cụ quản lý hiện đại cho các lực lượng chức năng.

Ở cầu Bắc Luân I, lực lượng Biên phòng đã đầu tư 4 luồng kiểm soát tự động nhập cảnh và 4 luồng kiểm soát tự động xuất cảnh. Cùng với đầu tư hạ tầng, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng đang xây dựng quy trình xuất, nhập cảnh đối với người, phương tiện qua cửa khẩu thông minh và phương án bảo đảm an ninh, trật tự. Theo kế hoạch của TP Quảng Ninh, các thủ tục, hạ tầng, trang thiết bị phục vụ giai đoạn 1 tại Bắc Luân I dự kiến hoàn thành, đưa vào hoạt động trong quý IV/2026.

Nếu Bắc Luân I tập trung “thông minh hóa” dòng người, thì Bắc Luân II hướng đến một bước tiến xa hơn đối với dòng hàng hóa. Giai đoạn đầu, Bắc Luân II sẽ xây dựng hạ tầng cửa khẩu thông minh, luồng chuyên dụng, lắp đặt thiết bị để phương tiện tự hành không người lái IGV hoạt động 24/7; đồng thời xây dựng Trung tâm điều hành thông minh IOC. Giai đoạn 2027-2030 sẽ nghiên cứu tăng số làn chuyên dụng, nâng cao năng lực thông quan bằng xe tự hành IGV hoặc mô hình vận chuyển hàng hóa mono-rail tùy lưu lượng thực tế; đồng thời phát triển Công viên logistics Bắc Luân II, trung tâm thương mại điện tử, kho hậu cần và các hạ tầng liên quan.

Công nghệ vì thế không chỉ hiện diện ở “cổng kiểm soát”, mà xuyên suốt chuỗi vận hành. Cửa khẩu thông minh sẽ kết nối, chia sẻ dữ liệu xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu; nâng cấp Cổng Thông tin một cửa quốc gia để liên thông dữ liệu của các cơ quan quản lý chuyên ngành; xây dựng cơ chế trao đổi thông tin tờ khai hải quan với phía Trung Quốc, đồng thời bảo đảm an ninh mạng trong quá trình kết nối xuyên biên giới.

Cửa khẩu thông minh sau khi được triển khai sẽ rút thời gian thông quan xuống khoảng 4-6 giờ, giảm khoảng 30-40% chi phí thông quan, bến bãi, vận chuyển và dịch vụ tại cửa khẩu; đến năm 2030 nâng năng lực thông quan tại Cửa khẩu quốc tế Móng Cái lên khoảng 3 lần so với hiện tại. Đó cũng là điều cộng đồng doanh nghiệp logistics và xuất nhập khẩu quan tâm nhất.

Ông Nguyễn Văn Thành, Chủ tịch HĐQT Công ty CP XNK Quốc tế Tân Đại Dương, cho biết: Khi thời gian chờ đợi được rút ngắn, hàng hóa được xử lý liên tục, dữ liệu được chia sẻ nhanh hơn thì vòng quay phương tiện, kho bãi và dòng vốn đều được cải thiện. Đặc biệt với nông sản, thủy sản đông lạnh - những mặt hàng có yêu cầu cao về thời gian bảo quản, mỗi giờ được rút ngắn tại cửa khẩu đều có thể chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế.

Tại lễ khởi động ngày 11/2/2026, lãnh đạo TP Quảng Ninh và TP Phòng Thành Cảng cùng khẳng định, xây dựng cửa khẩu thông minh không chỉ là đầu tư hạ tầng kỹ thuật, mà là bước chuyển đổi căn bản về tư duy và mô hình quản lý biên giới, từ phương thức truyền thống sang phương thức hiện đại dựa trên nền tảng số, sự phối hợp chặt chẽ và niềm tin lẫn nhau. Hai bên xác định phương châm “Quy hoạch đồng bộ - xây dựng đồng bộ - vận hành đồng bộ”.

Cửa khẩu thông minh chỉ thực sự phát huy giá trị khi công nghệ tại cửa khẩu được kết nối với cả hệ sinh thái logistics phía sau. Bởi mục tiêu cuối cùng không phải một chiếc xe đi qua cửa khẩu nhanh hơn, mà là hình thành chuỗi lưu chuyển hàng hóa nhanh, ổn định, minh bạch từ nơi sản xuất đến thị trường.

Tại Bắc Luân II, Quảng Ninh đã điều chỉnh quy hoạch chi tiết, bố trí khoảng 10,53ha đất cửa khẩu thông minh và khoảng 4,9ha đất bãi xe, kho bãi phụ trợ. Quảng Ninh cũng đề xuất mở rộng phạm vi cửa khẩu Bắc Luân II lên 111,91ha, trong đó phần quy hoạch mở rộng 58,35ha. Với Bắc Luân I, phạm vi dự kiến mở rộng lên 19,06ha, tạo không gian cho đầu tư Quốc Môn, nhà làm việc liên ngành và các hạng mục phục vụ cửa khẩu thông minh.

Quỹ đất ấy không đơn thuần dành cho kiểm tra, kiểm soát. Định hướng dài hạn là hình thành hệ thống logistics, kho hậu cần, thương mại điện tử và hạ tầng giao nhận hàng hóa hiện đại, tạo chuỗi dịch vụ có giá trị gia tăng cao hơn ngay tại khu vực cửa khẩu. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phương tiện và người lái như phương thức truyền thống, mô hình hướng tới vận hành không người lái vào ban đêm, tiến tới nghiên cứu thông quan không người lái 24/24 giờ.

Phía Trung Quốc cũng đang triển khai hạ tầng tại Bắc Luân II với phương án kết hợp thông quan truyền thống ban ngày và vận chuyển tự động ban đêm.

Ở góc độ thị trường, cửa khẩu thông minh còn có ý nghĩa thúc đẩy thương mại điện tử xuyên biên giới. Đề án xác định tăng cường trao đổi chính sách, chia sẻ kinh nghiệm về thương mại điện tử; thúc đẩy hợp tác logistics, thanh toán điện tử và mở thêm các kênh thương mại, đầu tư mới. Tuy nhiên, “thông minh hóa” cửa khẩu cũng đặt ra những bài toán mới. Hạ tầng công nghệ phải đồng bộ; dữ liệu giữa các lực lượng chức năng và giữa hai bên biên giới phải có khả năng kết nối. Cùng với đó là những yêu cầu ngày càng cao đối với hàng hóa xuất khẩu về kiểm dịch, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, bao bì, nhãn mác và xuất xứ.

Vì thế, bên cạnh đầu tư “phần cứng”, điều quan trọng không kém là hoàn thiện “phần mềm” thể chế và nguồn nhân lực. Từ đó yêu cầu phát triển lực lượng lao động số có kỹ năng công nghệ, sử dụng phần mềm quản lý, ngoại ngữ; tăng cường đào tạo chuyên sâu về hạ tầng dữ liệu tự động, logistics và phân tích dữ liệu lớn. Đây chính là điều kiện để cửa khẩu thông minh không trở thành những hệ thống công nghệ riêng lẻ mà vận hành như một chỉnh thể, trong đó dữ liệu, con người, phương tiện và hàng hóa được kết nối.

Cửa khẩu thông minh Móng Cái - Đông Hưng mang một ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi của một dự án công nghệ. Với vị trí cửa ngõ biên giới, Quảng Ninh đang hướng đến xây dựng một “giao diện” thương mại hiện đại giữa Việt Nam với Trung Quốc, qua đó mở rộng khả năng kết nối với ASEAN và chuỗi cung ứng khu vực.

Điều đáng chú ý là quá trình triển khai đang được hai bên thúc đẩy song hành. Tại Bắc Luân I, phía Đông Hưng đầu tư 260 triệu nhân dân tệ (tương đương hơn 1.000 tỷ đồng), để cải tạo, thông minh hóa khu vực cửa khẩu. Sau cải tạo dự kiến bố trí 50 luồng xuất nhập cảnh, gồm 30 luồng tự động và 20 luồng thủ công. Tại Bắc Luân II, phía Trung Quốc triển khai dự án với tổng vốn 590 triệu nhân dân tệ (tương đương hơn 2.300 tỷ đồng).

Những con số này cho thấy phía bạn rất tích cực trong phối hợp triển khai. Bởi vậy, một trong những nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới của Quảng Ninh là tiếp tục duy trì cơ chế hội đàm với phía Trung Quốc, kịp thời phối hợp xử lý những vướng mắc phát sinh; đồng thời phối hợp các bộ, ngành Trung ương khảo sát, đàm phán việc mở thêm làn đường chuyên dụng vận chuyển hàng hóa, bảo đảm đồng bộ với quy hoạch và hạ tầng phía bạn. Thành phố cũng cần huy động mạnh hơn nguồn lực xã hội hóa, thu hút doanh nghiệp tham gia đầu tư để hình thành hệ sinh thái cửa khẩu - logistics đồng bộ.

Cùng với đó là 3 nhiệm vụ cần được thực hiện song hành, đó là hoàn thiện nhanh hạ tầng và trang thiết bị; xây dựng cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu an toàn; chuẩn hóa đội ngũ vận hành. Đặc biệt, việc bảo đảm an ninh mạng, chủ quyền dữ liệu phải được đặt ngang với mục tiêu thuận lợi hóa thương mại. Công nghệ càng kết nối sâu thì yêu cầu bảo vệ dữ liệu, kiểm soát rủi ro càng cao.

Một hướng đi khác cần được thúc đẩy là mở rộng “nguồn hàng” cho cửa khẩu. Quảng Ninh cần phát huy các hiệp định thương mại tự do, duy trì mặt hàng truyền thống, mở thêm hàng hóa mới và thúc đẩy kinh doanh chính ngạch. Với nông sản, cần tiếp tục đàm phán mở cửa thị trường, phát triển mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói, truy xuất nguồn gốc và kết nối dữ liệu kiểm dịch điện tử.

Ở chiều doanh nghiệp, cần chuẩn bị ngay khả năng thích ứng với quy trình mới. Khi cửa khẩu chuyển sang môi trường số, năng lực khai báo điện tử, quản trị dữ liệu hàng hóa, truy xuất nguồn gốc, điều phối phương tiện và kết nối logistics sẽ trở thành một phần năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Vì vậy, các sở, ban, ngành của thành phố cũng cần xây dựng sổ tay hướng dẫn quy trình thông quan thông minh và công khai thông tin để doanh nghiệp, chủ hàng dễ dàng tiếp cận.

Từ những làn kiểm soát tự động ở Bắc Luân I đến những chiếc xe tự hành được định hướng vận chuyển hàng hóa xuyên biên giới tại Bắc Luân II, một nhịp giao thương mới đang dần định hình ở Móng Cái. Phía sau công nghệ là yêu cầu lớn hơn về cải cách thể chế, tổ chức lại logistics, phát triển nhân lực số và nâng tầm hợp tác xuyên biên giới. Khi từng mắt xích ấy được kết nối đồng bộ, cửa khẩu không còn chỉ là nơi hàng hóa đi qua, mà có thể trở thành nơi hội tụ các dòng thương mại, logistics, dữ liệu và dịch vụ. Đó cũng là không gian để Quảng Ninh khai thác sâu hơn lợi thế cửa ngõ, đưa Móng Cái trở thành một đầu mối giao thương hiện đại, góp phần mở rộng kết nối kinh tế giữa Việt Nam với Trung Quốc, ASEAN và các thị trường quốc tế trong giai đoạn phát triển mới.

Thực hiện: Minh Hà - Mạnh Trường - Thu Nguyệt - Thanh Tùng
Trình bày: Tất Đạt