Phong tục đón Tết của người Dao Lô Gang không chỉ là lễ hội đầu năm đơn thuần mà còn là tấm gương biểu đạt thế giới quan, sự hiếu nghĩa với tổ tiên, những giá trị tinh thần sâu sắc của cộng đồng dân tộc.
Người Dao Lô Gang cùng với Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán là 3 nhánh dân tộc Dao cư trú tại Quảng Ninh. Đồng bào Dao Lô Gang sinh sống tập trung tại các thôn Khe Nà và Khe Khưa (xã Lương Minh), Đồng Khoang và Khe Ốn (xã Kỳ Thượng).
Người Dao Lô Gang vẫn giữ gìn được những nét văn hoá truyền thống độc đáo, trong đó, phong tục đón Tết Nguyên đán phản ánh thế giới quan, tín ngưỡng độc đáo. Tết Nguyên đán đối với người Dao Lô Gang là một giai đoạn dài chuẩn bị, tổ chức và thực hành các nghi lễ truyền thống. Người Dao Lô Gang bắt đầu chuẩn bị đón Tết từ 15 tháng Chạp, ăn Tết sớm và kéo dài đến hết tháng Giêng. Trước Tết, các gia đình tổng vệ sinh nhà cửa với quan niệm “quét sạch bụi bặm của năm cũ”, đón những điều may mắn của năm mới. Họ cũng lau chùi bàn thờ, chuẩn bị hương hoa, trái cây và mâm lễ thể hiện lòng hiếu kính với người đi trước. Bà Triệu Thị Xuân, Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Khe Nà, cho hay, thôn có 37 hộ dân, chủ yếu là hộ đồng bào Dao Lô Gang. Từ cuối năm, không khí chuẩn bị đón Tết Nguyên đán cận kề đã sôi nổi khắp các nhà trong thôn.
Mâm cỗ Tết của người Dao Lô Gang thường có thịt lợn, gà, xôi, rau củ, trái cây và các vật phẩm mang ý nghĩa may mắn, no đủ. Nghi lễ cúng gia tiên vào những ngày Tết là một phần không thể thiếu, tuy nhiên, người Dao không cúng một lễ chung tất cả ông bà tổ tiên mà cúng từng người một theo thứ tự tuổi tác của người quá cố trong gia đình. Điều này thể hiện thái độ tôn trọng cá nhân và mối quan hệ tâm linh sâu sắc với từng người đã khuất. Gia đình thường làm lễ cúng vào tối ngày 30 Tết hoặc sáng mùng Một Tết. Các mâm cúng chứa đựng những món ăn truyền thống, thể hiện sự hoà hợp giữa đời sống vật chất và tâm linh.
Một nghi lễ mang tính cộng đồng đặc trưng của người Dao Lô Gang là lễ cầu mùa được tổ chức đầu xuân mới. Sau những ngày Tết tưng bừng trong gia đình, làng bản cùng tập trung để thực hiện nghi lễ này như một cách chính thức bước vào vụ mùa mới, cầu mong cho mùa màng bội thu, thời tiết thuận hoà và cuộc sống no đủ trong năm mới. Lễ cầu mùa thường bao gồm các nghi thức quan trọng như: Dựng cây nêu, dâng lễ vật tại nơi thờ cúng tổ tiên và các vị thần linh, gắn kết cộng đồng trong niềm hy vọng chung.
Trong những ngày đầu xuân, cộng đồng thường tổ chức các hoạt động văn hoá, trò chơi dân gian như thi kéo co, vui hát và sinh hoạt cộng đồng để tăng thêm không khí đoàn kết và vui vẻ. Trẻ em không chỉ được mừng tuổi mà còn tham gia vào các trò chơi dân gian và được nghe kể lại những câu chuyện cổ tích liên quan đến lễ hội xuân và thế giới tâm linh. Việc truyền dạy phong tục góp phần bảo tồn văn hoá truyền thống của cộng đồng Dao Lô Gang.
Ông Trần Văn Dũng, Chủ tịch UBND xã Lương Minh, cho biết: Xã có khoảng 30 hộ dân là đồng bào Dao Lô Gang. Đồng bào rất có ý thức giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc bảo tồn trang phục truyền thống, đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở cơ sở và phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương. Chúng tôi đang tìm đơn vị tư vấn để xây dựng Đề án bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá người Dao Lô Gang trên địa bàn. Sau khi có Đề án sẽ triển khai các tiểu dự án thành phần từng bước bảo tồn văn hoá người Dao Lô Gang.
Phong tục đón Tết của người Dao Lô Gang là một bức tranh văn hoá phức hợp, kết hợp giữa các yếu tố truyền thống, tâm linh và cộng đồng. Trong bối cảnh hội nhập và hiện đại hoá, phong tục đón Tết còn đóng vai trò như một trụ cột trong việc bảo tồn bản sắc văn hoá Dao Lô Gang. Qua mỗi năm, những nghi lễ, trang phục, món ăn và sinh hoạt truyền thống được duy trì và truyền dạy cho thế hệ trẻ, góp phần giữ gìn di sản văn hoá đặc trưng của cộng đồng này.
