Xã miền núi biên giới Hải Sơn đang chuyển mình mạnh mẽ khi biến kho tàng văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Dao, Sán Chỉ thành tài nguyên "mềm" để phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng bền vững.
Xã Hải Sơn sở hữu vị trí thuận lợi trong kết nối các tour, tuyến du lịch gắn với Cửa khẩu quốc tế Móng Cái và Cửa khẩu Bắc Phong Sinh. Hải Sơn còn có cộng đồng DTTS chiếm trên 90% dân số (chủ yếu là người Dao và người Sán Chỉ). Trải qua nhiều thế hệ, những giá trị văn hóa bản địa truyền thống, phong tục tập quán, ẩm thực và trang phục dân tộc vẫn được giữ gìn khá nguyên vẹn.
Thời gian qua, bức tranh du lịch ở Hải Sơn đã bắt đầu xuất hiện những gam màu tươi sáng. Du khách nhắc đến Hải Sơn là nhớ ngay đến không gian bích họa xóm họ Đặng, nét độc đáo của tục lại mặt trong hôn lễ, lễ cấp sắc của người Dao, hay lễ cầu mùa của người Sán Chỉ. Bên cạnh đó, những làn điệu hát đối của người Dao, hát soóng cọ của người Sán Chỉ, cùng ẩm thực mang hương vị núi rừng đã trở thành điểm nhấn thúc đẩy kết nối dịch vụ, du lịch.
Tuy nhiên, thẳng thắn nhìn nhận, việc khai thác giá trị văn hóa tại địa phương vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Một số trò chơi dân gian đang dần mai một; tỷ lệ giao tiếp bằng tiếng của các dân tộc trong cộng đồng có xu hướng giảm, các nét kiến trúc nhà ở truyền thống không còn lưu truyền và các sản vật địa phương vẫn mang tính manh mún, nhỏ lẻ.
Trước thực tế đó, Đảng ủy xã Hải Sơn đã ban hành Nghị quyết số 15-NQ/ĐU ngày 13/2/2026 về bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của các dân tộc gắn với phát triển du lịch trải nghiệm, cộng đồng, nâng cao chất lượng đời sống nhân dân giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035, nhằm định hình một chiến lược bài bản, đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035.
Mục tiêu chiến lược và tầm nhìn của nghị quyết là đưa Hải Sơn trở thành trọng điểm du lịch trải nghiệm, cộng đồng, gắn với các "địa chỉ đỏ" của tỉnh và cả nước. Trên cơ sở đó, xã đã vạch ra lộ trình phát triển rất cụ thể qua 2 giai đoạn. Giai đoạn 2026-2030 đi vào tập trung hoàn thiện quy hoạch Khu di tích lịch sử quốc gia Pò Hèn thành điểm du lịch tâm linh tiêu biểu. Xây dựng hạ tầng hoàn chỉnh cho ít nhất 1 không gian văn hóa du lịch cộng đồng dân tộc Dao gắn với chương trình OCOP, phục dựng các nghi lễ truyền thống và phấn đấu đón khoảng 30.000 lượt khách du lịch mỗi năm. Đặc biệt, 100% trường học trên địa bàn sẽ đưa giáo dục văn hóa dân tộc địa phương vào giảng dạy ngoại khóa.
Trong giai đoạn 2030-2035 sẽ nâng tầm thương hiệu du lịch Hải Sơn, mở rộng tối thiểu 2 làng văn hóa du lịch cộng đồng (gồm 1 làng văn hóa người Dao và 1 làng văn hóa người Sán Chỉ). Xã đặt mục tiêu nâng tỷ lệ thế hệ trẻ biết và sử dụng tiếng Dao đạt trên 80%, đồng thời nâng lượng khách du lịch lên 50.000-60.000 lượt/năm, biến du lịch thành ngành kinh tế dịch vụ mũi nhọn giúp chuyển dịch cơ cấu về thu nhập cho 20-30% hộ dân.
Để hiện thực hóa khát vọng dựng xây hình ảnh “Hải Sơn - Điểm đến văn hóa tâm linh, bản sắc và thân thiện”, hàng loạt nhóm giải pháp trọng tâm đang được triển khai, như: Quy hoạch đi trước, bảo tồn kiến trúc và cảnh quan, ưu tiên rà soát, điều chỉnh quỹ đất để thu hút các nhà đầu tư phát triển những dự án du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng dưới tán rừng mà không phá vỡ môi trường tự nhiên. Không gian các làng, bản được định hướng quy hoạch nghiêm ngặt, nhằm giữ gìn kiến trúc truyền thống gắn liền với các danh thắng như: Đồi sim, hồ Phình Hồ, đỉnh Mã Thầu Sơn, đỉnh Pa Nai...
Đồng thời, địa phương đẩy mạnh lồng ghép phát triển du lịch trải nghiệm nông nghiệp với việc nâng cấp, thương mại hóa các sản vật địa phương. Những thức quà tinh túy của núi rừng, như: Trà thảo mộc Dao đỏ, mật ong rừng, rượu men lá, thổ cẩm Dao - Sán Chỉ, sắn củ vàng... sẽ được chuẩn hóa theo chương trình OCOP, tạo thành chuỗi sản phẩm quà tặng có sức cạnh tranh cao.
Bên cạnh nguồn lực đầu tư của Nhà nước, cần xã hội hóa để nâng cấp hạ tầng giao thông, điện, nước, chú trọng nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Người dân bản địa được hỗ trợ kỹ năng làm homestay, nghiệp vụ đón tiếp, ứng xử văn minh và thậm chí là được đào tạo ngoại ngữ (tiếng Trung, tiếng Anh).
Không nằm ngoài xu thế hiện đại, Hải Sơn đang nỗ lực số hóa ngành du lịch. Toàn bộ các điểm du lịch, cơ sở dịch vụ chủ lực sẽ được đưa lên các nền tảng số. Trang thông tin điện tử và fanpage "Du lịch Hải Sơn" được vận hành chuyên nghiệp để kết nối tour tuyến linh hoạt với các trung tâm du lịch lớn, đưa hình ảnh vùng cao biên giới tiếp cận gần hơn với du khách.
Ông Đỗ Viết Mạnh, Bí thư Đảng ủy xã Hải Sơn, cho biết: "Sự đồng lòng của cả hệ thống chính trị, cùng ý thức của đồng bào các dân tộc chính là "chìa khóa vàng" để thực hiện thành công mục tiêu kép: Vừa giữ gìn trọn vẹn bản sắc văn hóa cha ông, vừa mở ra con đường ấm no, bền vững từ ngành "công nghiệp không khói". Giữa vùng biên, một Hải Sơn đậm đà bản sắc, hào sảng và văn minh đang sẵn sàng vẫy gọi bước chân du khách đến trải nghiệm và khám phá.
