Ươm mầm tài năng công nghệ

Từ trường học đến nhà máy, nhiều ý tưởng, sáng kiến được hiện thực hóa, góp phần ươm mầm tài năng công nghệ, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ yêu cầu phát triển trong kỷ nguyên số.

Từ những ý tưởng trẻ đến giải pháp công nghệ thiết thực

Những năm qua, cùng với phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng những học sinh có năng lực, ngành Giáo dục Quảng Ninh đang từng bước mở rộng không gian sáng tạo, kết nối nhà trường với thực tiễn, tạo điều kiện để học sinh, sinh viên tiếp cận công nghệ, thử nghiệm và đưa sản phẩm vào cuộc sống. Tại Trường THPT Cẩm Phả, phòng thực hành giáo dục STEM được đầu tư và đưa vào hoạt động từ tháng 1/2026, tạo thêm điều kiện để học sinh trực tiếp thực hành, trải nghiệm và phát triển các ý tưởng khoa học. Những không gian như vậy giúp việc học không chỉ dừng lại ở lý thuyết, mà chuyển thành quá trình quan sát, đặt vấn đề, thử nghiệm và tìm cách giải quyết vấn đề.

Cùng với đó, phong trào nghiên cứu khoa học kỹ thuật trong học sinh ngày càng đi vào chiều sâu. Cuối năm 2025, cuộc thi Nghiên cứu khoa học kỹ thuật cấp tỉnh dành cho học sinh trung học năm học 2025-2026 thu hút 198 học sinh tham gia với 100 dự án ở nhiều lĩnh vực. Đáng chú ý, các đề tài thuộc lĩnh vực công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, robot, phần mềm hệ thống chiếm tỷ lệ cao, phản ánh rõ sự lan tỏa của chuyển đổi số trong giáo dục. Nhiều dự án không chỉ thể hiện khả năng tiếp cận công nghệ, mà còn bắt đầu từ những vấn đề cụ thể trong học tập và đời sống.

Dự án “Rèn luyện tư duy phản biện cho học sinh THPT khi sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI)” của nhóm học sinh Trường THPT Chuyên Hạ Long là một ví dụ. Nguyễn Minh Thành, học sinh lớp 10 chuyên Hóa và Nguyễn Ngọc Phương Thảo, học sinh lớp 12 chuyên Địa nhận thấy AI ngày càng được học sinh sử dụng phổ biến, song thông tin do AI cung cấp không phải lúc nào cũng chính xác. Nếu thiếu kỹ năng đánh giá, người học dễ phụ thuộc, hoặc sao chép máy móc. Từ thực tế đó, nhóm triển khai nghiên cứu nhằm góp phần định hướng học sinh sử dụng AI đúng cách, biết kiểm chứng thông tin, nâng cao tư duy phản biện và hiệu quả học tập. Dự án đoạt giải nhất tại cuộc thi cấp tỉnh và được lựa chọn tham gia cuộc thi cấp quốc gia.

Không chỉ tập trung vào AI, sức sáng tạo của học sinh Quảng Ninh còn gắn với những thế mạnh, vấn đề thực tiễn của địa phương. Nhóm học sinh Trường THPT Cẩm Phả đã nghiên cứu đề tài “Tổng hợp xanh nano CuO pha tạp Ag, ứng dụng kháng khuẩn, kháng nấm trên cây trà hoa vàng ở Ba Chẽ”, hướng tới giải pháp thân thiện hơn với môi trường trong phòng trừ bệnh cho cây trồng. Từ những kiến thức được học, nhóm sử dụng lá đu đủ để tạo dịch chiết, tổng hợp chế phẩm nano đồng oxit pha bạc và thử nghiệm trên cây trà hoa vàng tại HTX Lâm nghiệp bền vững ở xã Ba Chẽ. Kết quả bước đầu cho thấy chế phẩm có tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, góp phần kiểm soát bệnh trên cây. Đề tài đoạt giải nhất Cuộc thi Sáng tạo thanh thiếu niên nhi đồng tỉnh lần thứ X năm 2025.

Không gian sáng tạo cũng được mở rộng tới sinh viên và thanh niên. Năm 2025, Cuộc thi “Ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo” lần thứ VIII do Tỉnh Đoàn tổ chức thu hút hơn 50 ý tưởng. Dự án “UNISTAY - Giải pháp kết nối nhà trọ cho sinh viên” của nhóm tác giả Trường Đại học Hạ Long giành giải nhất. Từ một nhu cầu thực tế, ý tưởng được chuyển hóa thành giải pháp trên nền tảng số, cho thấy khả năng phát hiện vấn đề và tư duy đổi mới của người trẻ.

Nếu trong trường học, những “hạt giống” công nghệ được gieo từ STEM, nghiên cứu khoa học và các cuộc thi sáng tạo, thì trong môi trường sản xuất, lực lượng trẻ đang trực tiếp chứng minh khả năng làm chủ công nghệ bằng những công trình, sáng kiến cụ thể. Điển hình là Hội thi Tuổi trẻ sáng tạo năm 2026 thu hút 18 sản phẩm của 11 đơn vị; sau thẩm định, 14 sản phẩm của 8 đơn vị được lựa chọn vào vòng chung kết, tập trung vào cơ giới hóa, tự động hóa, chuyển đổi số, AI, nâng cao hiệu quả quản lý và bảo đảm an toàn lao động.

Hai đề tài giành giải nhất hội thi đều cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa công nghệ với yêu cầu sản xuất. Đó là đề tài “Nghiên cứu xây dựng cơ sở dữ liệu quan trắc dịch động và chương trình cảnh báo ổn định bờ mỏ, bãi thải bằng mô hình số kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) cho các mỏ lộ thiên thuộc TKV” của Đỗ Văn Triều (Đoàn Thanh niên Viện Khoa học công nghệ mỏ) và đề tài “Thiết kế hệ thống giám sát và theo dõi thiết bị trực tuyến dây chuyền cụm sàng 02” của nhóm tác giả thuộc Đoàn Thanh niên Công ty CP Than Hà Tu - Vinacomin.

Theo Bí thư Đoàn Thanh niên Công ty CP Than Hà Tu Phạm Văn Hạnh, trước đây việc theo dõi, thống kê hoạt động của dây chuyền cụm sàng 2,5 triệu tấn chủ yếu được thực hiện thủ công, cán bộ phải trực tiếp lên hiện trường thu thập dữ liệu. Sau nhiều tháng nghiên cứu, với việc ứng dụng lập trình Python và các công cụ AI hỗ trợ, hệ thống giúp số hóa dữ liệu vận hành, nâng cao hiệu quả quản lý và góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trong sản xuất.

Giai đoạn 2022-2025, tuổi trẻ ngành Than đã tham gia đề xuất 186 đề tài, 2.556 sáng kiến cải tiến kỹ thuật, ứng dụng KHCN và hợp lý hóa sản xuất, với sự tham gia của 2.612 đoàn viên, thanh niên; giá trị làm lợi hơn 84,6 tỷ đồng. Nhìn rộng ra toàn tỉnh, tinh thần sáng tạo cũng đang lan tỏa trong đội ngũ trí thức, kỹ sư, công nhân, nông dân, học sinh, thanh thiếu niên. Năm 2025, phong trào thi đua "Lao động giỏi, lao động sáng tạo" ghi nhận hơn 3.000 sáng kiến, giải pháp được công nhận, mang lại giá trị làm lợi trên 45 tỷ đồng; 140 công trình, sản phẩm thi đua đạt giá trị làm lợi trên 8 tỷ đồng.

Tạo nền tảng để tài năng công nghệ phát triển

Thực tế từ phong trào nghiên cứu khoa học trong trường học, hoạt động khởi nghiệp của sinh viên, đến các sáng kiến công nghệ trong ngành Than cho thấy, khi được trao cơ hội, tuổi trẻ Quảng Ninh có khả năng tiếp cận nhanh với công nghệ mới và tìm cách ứng dụng vào những vấn đề cụ thể. Những kết quả đó đang trở thành cơ sở để Quảng Ninh tiếp tục hoàn thiện hệ sinh thái KHCN và đổi mới sáng tạo, trong đó con người là trung tâm, tài năng trẻ là lực lượng quan trọng.

Để những ý tưởng, sáng kiến không chỉ dừng lại ở các cuộc thi, mà trở thành nguồn lực cho phát triển, Quảng Ninh đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm hình thành hệ sinh thái đào tạo, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ. Trọng tâm là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng lực nghiên cứu, đầu tư hạ tầng KHCN, tăng cường liên kết giữa nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, từng bước tạo môi trường để tài năng công nghệ được phát hiện, đào tạo và phát huy.

Một trong những giải pháp được Quảng Ninh chú trọng là phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao gắn với nhu cầu của nền kinh tế mới. Các cơ sở đào tạo trên địa bàn, nhất là Trường Đại học Hạ Long từng bước được định hướng tham gia sâu hơn vào đào tạo nhân lực cho những lĩnh vực Quảng Ninh có nhu cầu lớn như công nghệ thông tin, dữ liệu, AI, du lịch thông minh, giáo dục và các ngành gắn với sự phát triển của khu công nghiệp, khu kinh tế. Cách tiếp cận này giúp thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu sử dụng nhân lực, đồng thời mở rộng cơ hội để những học sinh có năng khiếu công nghệ tiếp tục được học tập, nghiên cứu chuyên sâu ngay tại địa phương.

Cùng với đào tạo, việc tăng cường tiềm lực nghiên cứu và hạ tầng KHCN là một trong những hướng đi quan trọng. Quảng Ninh từng bước quan tâm phát triển hệ thống phòng thí nghiệm, kiểm định, thử nghiệm đạt chuẩn; đầu tư các trung tâm nghiên cứu dùng chung, tạo điều kiện để các đề tài, sản phẩm công nghệ được kiểm chứng, hoàn thiện trước khi đưa vào thực tiễn. Hạ tầng này không chỉ phục vụ các cơ sở nghiên cứu, mà còn hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng các tiêu chuẩn trong nước và quốc tế.

Một giải pháp có ý nghĩa lâu dài khác là hình thành và phát huy các trung tâm hỗ trợ đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp và chuyển giao công nghệ. Đây được xem là cầu nối giữa nhà nước, nhà trường, nhà khoa học và doanh nghiệp, giúp đưa các ý tưởng, kết quả nghiên cứu ra khỏi phạm vi phòng thí nghiệm để tiếp cận nhu cầu thực tế. Thông qua hoạt động tư vấn, kết nối, hỗ trợ nghiên cứu, thử nghiệm và chuyển giao, những ý tưởng của học sinh, sinh viên, nhà khoa học, hay người lao động có thêm cơ hội được hoàn thiện, ứng dụng và phát triển thành sản phẩm có giá trị.

Cùng với đó, Quảng Ninh chú trọng mở rộng hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học và tập đoàn công nghệ trong và ngoài nước, qua đó tiếp cận tri thức mới, công nghệ mới và kinh nghiệm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Những mối liên kết này tạo thêm cơ hội cho đội ngũ giảng viên, nhà khoa học, sinh viên và người trẻ được tiếp cận các chương trình đào tạo, nghiên cứu, thực hành trong những lĩnh vực công nghệ mới; đồng thời mở rộng khả năng thu hút chuyên gia, nhân lực chất lượng cao về làm việc, nghiên cứu tại Quảng Ninh.

Một hướng đi đang được đặt ra rõ hơn là tập trung nguồn lực cho những lĩnh vực KHCN có tính chiến lược, phù hợp với định hướng phát triển của Quảng Ninh. Bên cạnh công nghệ thông tin và chuyển đổi số, Quảng Ninh từng bước quan tâm đến các lĩnh vực như AI, dữ liệu lớn, bán dẫn, an toàn thông tin, công nghệ biển, năng lượng mới... Đây cũng là những lĩnh vực mở ra không gian lớn cho thế hệ trẻ nghiên cứu, sáng tạo và hình thành những sản phẩm công nghệ mới.

Việc ươm mầm tài năng công nghệ đang được Quảng Ninh triển khai theo hướng nuôi dưỡng từ sớm, đào tạo bài bản, tạo môi trường nghiên cứu và gắn với thực tiễn. Đây cũng là nền tảng để Quảng Ninh từng bước chuyển từ việc khuyến khích phong trào sáng tạo, sang xây dựng năng lực sáng tạo. Qua đó, KHCN, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ trở thành những động lực quan trọng góp phần tạo nên sức bật mới cho Quảng Ninh trong kỷ nguyên số.