Yên Tử đã trải qua cả nghìn năm lịch sử, sự linh thiêng của vùng đất này từng thu hút các đạo sĩ tìm đến tu tiên đắc đạo, cũng thu hút các thiền sư về đây dựng am - chùa tu hành, tới nay đã hơn 700 năm. Thời gian biến đổi, nhân thế trầm luân, để rồi những giá trị đặc sắc ấy có lúc bị chìm lắng giữa non xanh, có lúc gần như trôi vào quên lãng. Nhưng giống như viên ngọc quý, những giá trị của Phật giáo Trúc Lâm với tư tưởng nhập thế bất diệt, không bao giờ mất đi, vẫn lặng lẽ vun bồi cho tới một ngày bừng lên rực rỡ, thắp sáng vùng đất thiêng Yên Tử.
Từ hoang sơ tới điểm đến nổi tiếng
Đã từ lâu, người ta vẫn nói đến Yên Tử như là Kinh đô của Phật giáo Đại Việt, nơi khai sinh Thiền phái Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. “Trăm năm tích đức tu hành/ Chưa về Yên Tử chưa thành quả tu” - câu ca ấy cứ ngân nga trong lòng những người con hướng về đất Phật. Yên Tử vì vậy mà xưa - nay chưa bao giờ hoàn toàn vắng bóng khách hành hương, vào mùa hội xuân dòng người vẫn chen nhau về dâng hương, lễ Phật.
Vậy nhưng, chỉ cách đây khoảng hơn hai chục năm thì diện mạo của Yên Tử, khu di sản nhà Trần vẫn còn thực sự đơn sơ. Đường sá đi lại khó khăn, qua nhiều dốc suối quanh co, gập ghềnh. Hệ thống chùa chiền đã qua một thời gian dài đa số chưa được trùng tu, tôn tạo. Nhiều ngôi chùa trên núi cao như Bảo Sái, Vân Tiêu, Ngoạ Vân, Hồ Thiên... càng tiêu điều, hoang sơ hơn. Ngay cả những ngôi chùa lớn ở dưới thấp như Quỳnh Lâm, Trung Tiết... cũng rơi vào tình trạng xuống cấp, hoang phế vì thời gian, đổ nát do chiến tranh và nhiều lý do khác nữa. Các hoạt động tâm linh còn sơ khai và đa phần là chùa nào biết chùa ấy, chứ chưa có sự liên kết với nhau.
Xác định việc bảo tồn, phát huy giá trị các di sản nhà Trần gắn với dòng thiền Phật giáo Trúc Lâm trên vùng đất Yên Tử nhằm tri ân công đức của tiền nhân, tỉnh Quảng Ninh và các địa phương, đơn vị, doanh nghiệp đã chung tay trong việc đầu tư cho nghiên cứu sâu rộng về giá trị các di sản; phục hồi, tu bổ, tôn tạo các kiến trúc xưa; phục dựng, tổ chức các lễ hội tại nhiều điểm di tích; huy động doanh nghiệp đầu tư cơ sở dịch vụ nhằm thu hút người dân, du khách bốn phương về tham quan, chiêm bái không chỉ vào mùa hội xuân mà còn tạo sức hút suốt cả 4 mùa trong năm.
Quá trình ấy, Giáo hội Phật giáo (GHPG) tỉnh Quảng Ninh đã thể hiện vai trò quan trọng với những đóng góp tích cực, nhất là từ sau khi tổ chức giáo hội được thành lập vào năm 2005. Hai mươi năm qua, GHPG tỉnh đã từng bước đưa công tác phật sự đi vào ổn định và phát triển mạnh mẽ, từ việc chuẩn hoá đội ngũ tăng, ni, nền nếp hoạt động cho đến công tác trùng tu, tôn tạo hệ thống chùa chiền.
Cho đến nay, đã có cả chục ngôi chùa, công trình được GHPG tỉnh chung tay huy động nguồn lực đầu tư từ nguồn phát tâm công đức của nhiều doanh nghiệp, phật tử tín tâm, với trị giá lên tới cả nghìn tỷ đồng. Ở khu di sản Yên Tử có thể kể tới như: chùa Hoa Yên, chùa Đồng, chùa Trình, bảo tượng Phật hoàng Trần Nhân Tông tại khu vực An Kỳ Sinh, chùa Lân - Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử, chùa Giải Oan, khu Tháp Tổ - Mắt Rồng, chùa Một Mái, hệ thống bậc đá tuyến đi bộ từ chân lên tới đỉnh núi. Ở khu di sản nhà Trần là hệ thống chùa Quỳnh Lâm, Ngoạ Vân, Hồ Thiên, Trung Tiết, chùa - quán Ngọc Thanh...
Hoạt động tu tạo ấy đã góp phần đem lại nhiều thay đổi ở Quần thể Di sản Yên Tử tại Quảng Ninh. Hệ thống chùa trên núi hiện đã hoàn chỉnh, tượng pháp đầy đủ, thờ cúng đúng quy chuẩn với các nghi lễ bài bản hơn. Khuôn viên chùa luôn sạch sẽ, thoáng đãng. Sức hấp dẫn với phật tử, du khách cũng gia tăng. Lượng khách về với các di sản chỉ từ vài chục tới vài trăm nghìn đã lên tới cả triệu khách mỗi năm trong hơn chục năm trở lại đây.
Hai vùng đất cổ, hai vùng di sản quan trọng là Yên Tử (nơi khởi phát của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập) và Khu di sản tâm linh của nhà Trần tại khu vực Đông Triều trước đây (nơi quê gốc nhà Trần, nơi có lăng mộ, đền miếu của hoàng tộc nhà Trần, cũng là nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông viên mãn hoá Phật), từ đây từng bước kết nối trở lại giống như trong lịch sử xưa kia. Yên Tử - Đông Triều cũng dần trở lại là một trong những trung tâm phật giáo lớn cả nước, có sức thu hút văn hoá, tâm linh mạnh mẽ đối với nơi về nguồn của phật giáo cả nước và bạn bè quốc tế.
Sức sống trường tồn vì hoà giải, hoà hợp, hoà bình
Quá trình ấy, các giá trị văn hoá - tâm linh của Yên Tử, của Phật giáo Trúc Lâm ngày càng sáng rõ hơn, thấu suốt hơn. Và cùng với nỗ lực của Quảng Ninh, Bắc Ninh, Hải Phòng, các cơ quan trung ương trong việc xây dựng, đề nghị UNESCO vinh danh Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản văn hoá thế giới, Giáo hội Phật giáo (GHPG) tỉnh cũng tiếp tục đóng góp một vai trò quan trọng vào giai đoạn quyết định nhất để hồ sơ Yên Tử được ghi danh trong kỳ họp lần thứ 47, vào ngày 12/7/2025, của Ủy ban Di sản thế giới. Khi ấy, tư tưởng “tam hoà” do Phật hoàng Trần Nhân Tông khởi xướng đã được Hoà thượng Thích Thanh Quyết, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự GHPG Việt Nam, Trưởng Ban Trị sự GHPG tỉnh, nêu bật và giành được sự quan tâm sâu sắc của chuyên gia các nước và UNESCO trong quá trình vận động và bảo vệ hồ sơ di sản.
Hoà thượng Thích Thanh Quyết kể: Quá trình tiếp xúc, tôi đã nói với bà Marie-Laure Lavenir, Tổng Giám đốc Hội đồng quốc tế về Di tích và Di chỉ (ICOMOS) là chúng tôi rất tự hào vì toàn cầu chưa có một đức vua nào ở độ tuổi 30-35, ở ngôi cao quý nhất, tự nguyện từ bỏ ngai vàng và về Yên Tử sống cuộc sống tối giản nhất, từ đó tạo nên một học thuyết, hệ tư tưởng mới - hệ tư tưởng Phật giáo Trúc Lâm. Hệ tư tưởng này mang 3 chữ có thể khái quát là “tam hoà: hoà giải, hoà hợp, hoà bình”...
Vậy là, với sự am hiểu sâu sắc về tư tưởng của Phật hoàng, cũng là những giá trị vì hoà bình, hoà hợp dân tộc mà nhân loại luôn hướng tới, tiếng nói của một vị chức sắc tu hành nơi vùng di sản đã “chạm tới trái tim” của những chuyên gia đang còn băn khoăn về giá trị nổi bật toàn cầu, về tính xác thực của di sản, thậm chí còn muốn trả lại hồ sơ Yên Tử trước kỳ họp... Cùng với sự tích cực của 3 địa phương trong vùng di sản, các chuyên gia, lãnh đạo Đảng, Chính phủ Việt Nam trong việc vận động cho hồ sơ, tranh thủ sự ủng hộ của các nước cũng như giải trình các khuyến cáo của ICOMOS, hồ sơ Yên Tử đã “đảo chiều”, giành được sự ủng hộ mạnh mẽ của tất cả chuyên gia, đại sứ các nước tham gia kỳ họp.
Chia sẻ với phóng viên khi về thăm Yên Tử, ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, bày tỏ: UNESCO ghi nhận giá trị của Di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn Kiếp Bạc vì di sản này lan tỏa giá trị của hòa bình và thấu hiểu. Phật giáo Trúc Lâm được sáng lập tại đây, trải qua hàng thế kỷ đã để lại những minh chứng sống động và vẫn còn được duy trì, tồn tại cho đến ngày nay, đang đóng vai trò quan trọng với Việt Nam và thế giới. Và hơn thế, đó còn là một niềm tin quốc gia. Khi chúng ta đặt hai phương diện đó cạnh nhau, đã khiến di sản trở nên đặc biệt, đồng thời tạo ra tầm văn hóa. Bên cạnh đó, di sản cũng thể hiện sự hòa hợp với thiên nhiên. UNESCO vui mừng được ghi danh di sản, chúng tôi cũng mong muốn được phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương để cùng nhau bảo tồn di sản tuyệt vời này.
Vùng đất thiêng Yên Tử xưa được biết bao thiền sư “đạo cao đức trọng” tìm về tu hành, nay đã được cả thế giới biết đến như là nơi ẩn chứa một di sản văn hoá của nhân loại. Những mái chùa, am tháp cổ kính rêu phong giữa ngàn xanh Yên Tử, những tuyến hành hương dưới cội mai vàng, bóng tùng cổ thụ và bạt ngàn tre trúc xanh tươi như vẫn còn ẩn giấu điều gì kỳ bí, khó diễn tả hết bằng lời.
Sau hơn 700 năm với biết bao thăng trầm, biến đổi, dòng Phật giáo Trúc Lâm như mạch nguồn của dòng suối Giải Oan chảy ra từ đại ngàn Yên Tử vẫn không ngừng chảy, lan toả ra cả thế giới và luôn giữ sứ mệnh tích cực nhất là góp sức cho đời. Từ Yên Tử, nhiều hoạt động ý nghĩa được GHPG phối hợp tổ chức đã góp phần lan tỏa hình ảnh, giá trị các Di sản Phật giáo Trúc Lâm khắp cả nước và trên thế giới, như: Đại lễ VESAK năm 2008, nghi lễ tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn hàng năm, lễ đón xá lợi Phật Thích Ca Mâu Ni năm 2025 và nhiều hoạt động từ thiện nhân đạo, an sinh xã hội khác. Và ở ngay vùng địa đầu Đông Bắc này, nhiều tự viện ở vùng sâu, vùng xa, biên giới hải đảo nay đều phát triển gắn với dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử, như: đền - chùa Xã Tắc, đền - chùa Hải Hà, chùa Trúc Lâm Cô Tô, chùa Trúc Lâm Đảo Trần…
Sau lễ công bố giá trị nổi bật toàn cầu của Quần thể di tích - danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc vào tháng 8 vừa qua, những ngày cuối năm này, Yên Tử lại một lần nữa toả sáng rực rỡ trong Lễ trao bằng ghi danh Di sản thế giới của UNESCO vào tối 20/12. Trong niềm hân hoan tự hào của người con đất Việt, chúng tôi lại nhớ văng vẳng lời chia sẻ đầy niềm tin của Hoà thượng Thích Thanh Quyết hôm nào: Hệ thống Phật giáo Trúc Lâm không phải chỉ dừng ở đây, có thể đi hàng ngàn năm nữa. Quốc gia Đại Việt xưa, Việt Nam nay của chúng ta tồn tại vĩnh hẵng thì Phật giáo Trúc Lâm cũng sẽ vĩnh hằng tồn tại, nhưng mỗi thời sẽ bổ sung thêm giá trị tích cực mang tính thời đại để làm tốt đẹp hơn cho Phật giáo Trúc Lâm. Nhưng luôn luôn lấy trụ cột là tốt đời, tốt cho quốc gia, dân tộc; giải phóng cho quốc gia, dân tộc, hoà bình thế giới thì Phật giáo Trúc Lâm mới trọn nhiệm vụ.
