Phát huy lợi thế về cảnh quan thiên nhiên và giá trị văn hóa, Quảng Ninh đang đứng trước yêu cầu làm mới, đa dạng hóa sản phẩm du lịch để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của du khách. Trong đó, trọng tâm là tạo thêm điểm tham quan, xây dựng những trải nghiệm đặc sắc, kéo dài thời gian lưu trú, tăng mức chi tiêu và nâng cao giá trị đóng góp của du lịch cho kinh tế địa phương.
Làm giàu sản phẩm du lịch từ di sản văn hóa, lịch sử
Quảng Ninh có nguồn tài nguyên văn hóa, lịch sử phong phú với hơn 630 di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, trong đó có 6 di tích quốc gia đặc biệt và khoảng 150 di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh. Thành phố còn có hàng trăm di sản văn hóa phi vật thể, với 7 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam, trong đó có Then nghi lễ người Tày Bình Liêu được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Cùng với khoảng 120 lễ hội văn hóa, lịch sử truyền thống, đây là nguồn lực quan trọng để Quảng Ninh phát triển những sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng. Vấn đề đặt ra là làm thế nào để các giá trị ấy không chỉ được bảo tồn, giới thiệu mà còn trở thành những trải nghiệm hấp dẫn, có khả năng thu hút và giữ chân du khách.
Là người tâm huyết với văn hóa vùng biển Quảng Ninh, anh Ngô Duy Ninh, đại diện Công ty CP Ngắm cảnh Việt tại Quảng Ninh, đang tìm cách đưa những giá trị bản địa vào sản phẩm du lịch. Từ sản phẩm ngắm vịnh Hạ Long bằng thuyền ba vách với cánh buồm đỏ thắm đã tạo dấu ấn riêng, anh ấp ủ xây dựng một hành trình kết hợp thưởng ngoạn cảnh quan với khám phá đời sống văn hóa địa phương. Du khách không chỉ ngắm vịnh mà còn được nghe nghệ nhân hát dân ca, tìm hiểu cuộc sống ngư dân và thưởng thức ẩm thực của đồng bào Sán Dìu.
Anh Ngô Duy Ninh chia sẻ: Phường Hà Tu có nét đặc trưng khi cộng đồng ngư dân và đồng bào Sán Dìu cùng sinh sống trong không gian đô thị. Việc kết nối cảnh quan biển với văn hóa làng chài và bản sắc dân tộc sẽ tạo nên trải nghiệm khác biệt cho du khách. Doanh nghiệp đang phối hợp với nghệ nhân và chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch, từng bước hoàn thiện, thử nghiệm sản phẩm trước khi đưa vào khai thác.
Tại Hà Lâu và Lương Minh, ý tưởng xây dựng phiên chợ vùng cao cũng mở ra hướng phát triển sản phẩm từ văn hóa cộng đồng. Không gian chợ dự kiến kết hợp hoạt động mua bán nông sản, dược liệu, ẩm thực, sản phẩm thủ công với biểu diễn văn nghệ, trò chơi và thể thao truyền thống của đồng bào Dao, Tày. Để tạo sức hút lâu dài, phiên chợ không chỉ dừng ở việc trưng bày, mua bán hàng hóa mà cần thể hiện được nét riêng trong tập quán giao thương, sinh hoạt và ứng xử của từng cộng đồng. Việc tổ chức định kỳ, đồng thời kết nối với homestay, cơ sở lưu trú và các hoạt động trải nghiệm đời sống bản địa, sẽ góp phần hình thành những hành trình khám phá văn hóa vùng cao có bản sắc.
Ở đặc khu Vân Đồn, làng Văn hóa - Du lịch dân tộc Sán Dìu được đầu tư xây dựng nhằm giới thiệu đời sống và các giá trị văn hóa của cộng đồng. Hoạt động từ tháng 12/2024, làng có nhà truyền thống 5 gian, 2 tầng, diện tích khoảng 300m², trưng bày hiện vật và giới thiệu sinh hoạt văn hóa của người Sán Dìu.
Theo bà Lý Thanh Nguyện, Phó Trưởng phòng Văn hóa, Xã hội đặc khu Vân Đồn, các hoạt động tại đây hiện vẫn chủ yếu dừng ở trưng bày, chưa tạo được sức hút để trở thành điểm đến độc lập. Vì vậy, địa phương đang nghiên cứu xây dựng các chương trình trải nghiệm kéo dài vài giờ, nửa ngày hoặc 2 ngày 1 đêm, phù hợp với từng nhóm khách, trong đó có các đoàn du lịch và học sinh. Du khách có thể tham gia làm bánh, học hát soọng cô, tìm hiểu nghi lễ, giao lưu văn nghệ, thưởng thức ẩm thực và khám phá sinh hoạt thường ngày của người dân. Cùng với việc xây dựng chương trình, người dân sẽ được đào tạo để trực tiếp giới thiệu văn hóa và phục vụ du khách. Hướng đi này giúp chuyển không gian trưng bày thành điểm trải nghiệm sống động, đồng thời tạo cơ hội để cộng đồng tham gia sâu hơn vào hoạt động du lịch.
Không chỉ văn hóa cộng đồng, lịch sử ngành Than cũng là nguồn chất liệu đặc sắc để Quảng Ninh phát triển sản phẩm du lịch. Tại Mạo Khê, hệ thống di tích gắn với địa điểm thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên ở khu mỏ, chùa Non Đông và các dấu tích khai thác than lưu giữ những câu chuyện về lịch sử ngành Than, phong trào công nhân và quá trình hình thành, phát triển của Vùng mỏ. Tuy nhiên, các điểm di tích hiện chủ yếu phục vụ giáo dục truyền thống, đón các đoàn cơ quan, đơn vị ngành Than và khách tham quan tự do; chưa được kết nối thành hành trình thống nhất với nội dung trải nghiệm và hoạt động tổ chức chuyên nghiệp.
Từ nguồn tài nguyên này, Mạo Khê có thể phát triển tuyến du lịch theo chủ đề “Từ mỏ than đến vùng công nghiệp hiện đại”, kết nối lịch sử khai thác than, phong trào công nhân và đời sống thợ mỏ với những đổi thay của ngành Than hôm nay. Hệ thống hình ảnh tư liệu, âm thanh và câu chuyện nhân chứng có thể giúp lịch sử trở nên gần gũi, sinh động hơn. Nếu được kết nối với làng gốm, các nông trại và những điểm di sản gắn với nhà Trần, Yên Tử, hành trình sẽ có thêm trải nghiệm đa dạng, mở rộng khả năng thu hút nhiều nhóm du khách.
Từ nét văn hoá vùng biển đặc sắc đến các phiên chợ vùng cao, làng văn hóa ở Vân Đồn và hệ thống di tích ngành Than tại Mạo Khê, những hướng khai thác trên cho thấy dư địa phát triển du lịch từ văn hóa, lịch sử của Quảng Ninh còn rộng mở. Tuy nhiên, giá trị di sản chỉ thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh khi được truyền tải thành sản phẩm có câu chuyện rõ nét, trải nghiệm hấp dẫn, dịch vụ phù hợp và khả năng tổ chức ổn định. Sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nghệ nhân và cộng đồng địa phương sẽ quyết định khả năng biến nguồn tài nguyên sẵn có thành những sản phẩm đặc trưng, góp phần nâng cao giá trị điểm đến và tạo thêm sinh kế cho người dân.
Tạo trải nghiệm khác biệt, nâng giá trị điểm đến
Nhằm đa dạng hóa sản phẩm và tạo dấu ấn riêng cho từng điểm đến, năm 2026, thành phố Quảng Ninh triển khai mô hình “Mỗi xã, phường, đặc khu một sản phẩm du lịch đặc thù”. Theo kế hoạch, các địa phương có hoạt động du lịch rà soát lợi thế, lựa chọn và tổ chức triển khai ít nhất một sản phẩm đặc trưng, bảo đảm khả năng đưa vào khai thác thực tế. Việc phát triển sản phẩm phải phù hợp với điều kiện từng địa bàn, hạn chế trùng lặp giữa các khu vực liền kề, đồng thời đáp ứng yêu cầu về an ninh, an toàn, bảo vệ môi trường và tuân thủ quy định pháp luật về đầu tư, kinh doanh du lịch.
Bám sát định hướng này, xã Hoành Mô từng bước hình thành các sản phẩm gắn với cảnh quan biên giới, hệ sinh thái rừng và bản sắc văn hóa cộng đồng. Nổi bật là Cao Ba Lanh, nơi hội tụ các giá trị cảnh quan, lịch sử, văn hóa và danh thắng, được xếp hạng di tích cấp tỉnh vào tháng 6/2026. Kết hợp với hành trình chinh phục “Sống lưng Khủng Long” tại cột mốc 1305, trekking xuyên rừng, khám phá rừng hồi lâu năm và trải nghiệm tắm lá thuốc của người Dao, khu vực này có tiềm năng phát triển các hành trình kết nối khám phá thiên nhiên với tìm hiểu đời sống bản địa.
Trong đó, rừng hồi có thể trở thành không gian trải nghiệm thông qua các hoạt động tìm hiểu cây trồng, thu hái theo mùa, chế biến trà, gia vị và sản phẩm đặc trưng. Dịch vụ tắm lá thuốc của người Dao kết hợp lưu trú cộng đồng cũng mở thêm lựa chọn cho du khách, góp phần kéo dài thời gian lưu trú. Cuối tháng 9 vừa qua, địa phương tổ chức chương trình “Đêm Trăng Cao Ly” tại núi Cao Ly, với các hoạt động săn mây, ngắm bình minh, cắm trại, thưởng thức dân ca, dân vũ, trình diễn trang phục dân tộc, thể thao truyền thống, ẩm thực và quảng bá nông sản địa phương. Đây là dịp giới thiệu những giá trị đặc trưng của địa bàn, đồng thời thử nghiệm khả năng kết hợp nhiều hoạt động trong một sản phẩm du lịch.
Ở không gian biển đảo, Vân Đồn có điều kiện phát triển du lịch sinh thái gắn với các vùng nuôi trồng thủy sản được quy hoạch. Du khách có thể tham quan làng chài, tìm hiểu hoạt động nuôi biển, thưởng thức hải sản tại bè và mua sản phẩm địa phương. Nếu được tổ chức thành chuỗi dịch vụ đồng bộ từ vận chuyển, tham quan đến ăn uống và tiêu thụ hải sản, mô hình này vừa làm phong phú trải nghiệm, vừa tạo thêm cơ hội tăng thu nhập cho cộng đồng nuôi biển. Tuy nhiên, để sản phẩm có thể khai thác thường xuyên, các điều kiện về an toàn đường thủy, cứu hộ, vệ sinh an toàn thực phẩm, niêm yết giá và bảo vệ môi trường phải được bảo đảm.
Trong khi đó, núi Phượng Hoàng ở phường Vàng Danh đang thu hút du khách với những đồi cỏ rộng, rừng thông và cảnh sắc thay đổi theo mùa.
Theo bà Lê Thị Bích Hằng, Giám đốc Vietravel chi nhánh Quảng Ninh, địa điểm này phù hợp với các hoạt động leo núi, săn bình minh, ngắm hoàng hôn và cắm trại. Sức hút từ mạng xã hội góp phần đưa Phượng Hoàng đến gần hơn với du khách, song cũng đặt ra yêu cầu quản lý điểm đến và bảo đảm an toàn. Hiện đường lên núi còn những đoạn đất đá khó di chuyển, bãi đỗ xe chủ yếu mang tính tạm thời, trong khi khu vực trải nghiệm chưa có điện lưới và nước máy.
Để phát huy sức hút tự nhiên của Phượng Hoàng, việc hoàn thiện hạ tầng cần đi đôi với bảo tồn cảnh quan. Thay vì bê tông hóa hoặc bổ sung các tiểu cảnh nhân tạo làm mất vẻ nguyên sơ, địa phương có thể ưu tiên tổ chức điểm trung chuyển, bãi đỗ xe, thống nhất giá dịch vụ, kiểm soát rác thải, tăng cường phòng cháy, cứu hộ và quản lý sức chứa. Các hạng mục thiết yếu cần được tính toán phù hợp với điều kiện địa hình, bảo đảm sự thuận tiện cho du khách nhưng không làm suy giảm giá trị tự nhiên của điểm đến.
Cùng với những mô hình tại từng địa bàn, việc khảo sát và kết nối sản phẩm đang được triển khai nhằm đánh giá khả năng đưa các điểm đến vào chương trình du lịch thực tế. Từ ngày 18/8 - 11/9, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì tổ chức đoàn công tác khảo sát, xúc tiến một số sản phẩm du lịch mới, giàu tiềm năng tại Uông Bí, Bình Liêu, Hoành Mô, Vân Đồn, Cẩm Phả và một số địa bàn khác. Đoàn khảo sát các dịch vụ ăn uống, lưu trú, vận chuyển, mua sắm, sản phẩm OCOP cùng các điểm đến có khả năng kết nối; đồng thời trao đổi về nhóm khách mục tiêu, nội dung trải nghiệm, thời lượng, quy mô phục vụ, giá dịch vụ và khả năng thương mại hóa sản phẩm.
Qua khảo sát, yêu cầu đặt ra là chuyển từ khai thác tài nguyên đơn thuần sang tổ chức những trải nghiệm có nội dung rõ ràng và chất lượng ổn định. Không phải điểm đến nào cũng cần phát triển thành một sản phẩm độc lập. Với những địa điểm có quy mô nhỏ hoặc dịch vụ chưa hoàn chỉnh, việc trở thành điểm dừng trong hành trình liên kết có thể phù hợp hơn, vừa bổ sung trải nghiệm cho du khách, vừa nâng cao hiệu quả khai thác chung của tuyến du lịch.
Thực tế, khoảng cách từ tài nguyên đến sản phẩm có khả năng kinh doanh vẫn là vấn đề cần giải quyết. Mỗi sản phẩm phải xác định rõ nhóm khách mục tiêu, nội dung trải nghiệm, thời lượng, giá bán, sức chứa và đơn vị vận hành. Hạ tầng phục vụ cũng cần được đánh giá đồng bộ, từ giao thông, bãi đỗ xe, vệ sinh đến dịch vụ ăn nghỉ, an toàn và khả năng đón các đoàn khách. Trong quá trình này, chính quyền giữ vai trò kết nối, hỗ trợ hoàn thiện các điều kiện thiết yếu; doanh nghiệp, hợp tác xã và cộng đồng địa phương trực tiếp tổ chức dịch vụ, bảo đảm chất lượng trải nghiệm và tham gia hưởng lợi từ hoạt động du lịch.
Thời gian tới, ngành Du lịch sẽ phân loại sản phẩm theo mức độ sẵn sàng khai thác, tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp lữ hành khảo sát, hoàn thiện và đưa sản phẩm vào các chương trình tour. Hiệu quả phát triển không chỉ được đo bằng lượng khách hay mức độ lan tỏa trên truyền thông, mà còn ở khả năng tạo doanh thu, kéo dài thời gian lưu trú, gia tăng mức chi tiêu, tạo việc làm và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân. Đây là cơ sở để Quảng Ninh từng bước hình thành hệ thống sản phẩm đa dạng, có bản sắc, được tổ chức bài bản và đủ sức cạnh tranh trên thị trường.
