Tết Nguyên đán là dịp lễ cổ truyền lớn nhất, có ý nghĩa thiêng liêng của người Việt. Tết cũng là ngày đoàn viên của mọi gia đình. Gắn với dịp lễ này có nhiều phong tục truyền thống được người dân gìn giữ, lưu truyền, đồng thời cũng có sự vận dụng sáng tạo, linh hoạt để phù hợp với đời sống hiện đại ngày nay.
Chuẩn bị đón Tết, các gia đình thường tập trung dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, sửa sang và trang hoàng thật đẹp. Ai nấy đều tâm niệm năm mới thì cái gì cũng phải mới, phải đẹp. Vào dịp này, nhà nào cũng sắm sửa thêm cây quất, đào (mai), cắm hoa tươi… tùy theo điều kiện gia đình, làm cho không gian thêm tươi sáng, rực rỡ sắc màu, ấm cúng hơn. Trước Tết, từ ngày 23 đến ngày 30 tháng Chạp, các gia đình thường đi thăm mộ tổ tiên, quét dọn sạch sẽ và đem theo hương hoa phẩm vật để cúng, mời vong linh tổ tiên về ăn Tết với con cháu.
Dịp Tết của người Việt có tương đối nhiều nghi lễ cúng. Trong đó, sớm nhất là cúng Tết ông Công, ông Táo gắn với truyền thuyết về “một bà, hai ông”, cũng là thể hiện lòng thành kính, biết ơn đối với các vị thần giữ lửa trong gia đình. Người dân thường bảo nhau cúng sớm để ông Táo kịp chuẩn bị về chầu trời, báo cáo với Thiên đình việc gia đình trong một năm qua. Ngày lễ chính là 23 tháng Chạp, cúng trước buổi trưa nhưng hiện nay, nhiều gia đình do bận bịu công việc hay sắp xếp cúng sớm, thường là vào các ngày thứ 7, chủ nhật trước đó. Đây cũng là nghi thức khép lại một năm, mở đầu cho chuỗi ngày chuẩn bị Tết.
Sau Tết ông Công, ông Táo là các phong tục cúng tất niên, cúng đêm giao thừa, cúng trong những ngày Tết, rồi cúng hóa vàng. Với nhiều gia đình, nhất là các gia đình dòng trưởng, các bậc cao niên thì nghi thức cúng này được thực hiện đầy đủ, bài bản, tươm tất hơn cả. Ngược lại, với các gia đình trẻ, việc thờ cúng chính vẫn do bố mẹ thực hiện nên không ít gia đình đã tiết giảm đi một số nghi thức. Có nhiều gia đình, bạn trẻ trong dịp này đã đặt tour đi du lịch xuyên Tết hoặc dành nhiều thời gian cho du xuân, vui chơi, nghỉ ngơi sau một năm bận rộn thay vì phải vất vả trong việc bếp núc.
Đầu xuân năm mới, người Việt còn có phong tục du xuân đi lễ đền, chùa, miếu, nghè để cầu may mắn, sức khỏe, bình an cho cả gia đình. Hoạt động này có lúc, có nơi, có giai đoạn bị biến tướng đi dưới nhiều hình thức, nhưng càng về sau này lại dần trở lại vẻ đẹp tao nhã, nhân văn ban đầu của nó. Người dân ngày càng coi trọng thực hiện nếp sống văn minh trong hoạt động du xuân, đi lễ đầu năm hơn, đây trở thành dịp để thưởng ngoạn phong cảnh, hòa mình vào không khí xuân tươi mới, trong lành. Không gian linh thiêng của đền, chùa giúp con người gột rửa những lo toan, muộn phiền của năm cũ, thảnh thơi hơn để ghé vào các gian hàng xin chữ, câu đối đầu xuân. Đây là một nét đẹp văn hóa gắn với truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa của dân tộc Việt Nam ta.
Một phong tục không thể thiếu trong dịp Tết là đi chúc Tết nhà họ hàng, làng xóm, bạn bè, đồng nghiệp. Người Việt có câu “Mùng Một tết cha, mùng Hai tết mẹ, mùng Ba tết thầy”. Mặc dù hiện nay, việc chúc Tết không còn quá câu nệ vào điều này, việc qua lại chúc tết bạn bè, đồng nghiệp cũng có xu hướng giảm đi nhưng việc đi chúc Tết cha mẹ, ông bà vẫn được con cháu các gia đình gìn giữ, thể hiện truyền thống hiếu đạo của người Việt. Việc lì xì mừng thọ người già, mừng tuổi con trẻ cũng mang theo ý nghĩa chúc ông bà, cha mẹ sức khỏe và trường thọ, trẻ em ngoan ngoãn, chăm chỉ học hành, coi trọng gia đình... Mỗi lời chúc là một niềm hy vọng, một lời cầu mong bình an, hạnh phúc và may mắn cho người thân trong cả năm. Đây cũng là dịp để gắn kết tình cảm, sẻ chia niềm vui, những cuộc gặp gỡ là khởi đầu cho năm mới trong tiếng cười vui tươi, rộn ràng.
Tết không kéo dài quá lâu, ngay khi không khí xuân vẫn còn phảng phất trong từng nếp nhà, người Việt lại chuẩn bị cho một nghi lễ quan trọng là lễ hóa vàng, ở khu vực miền Đông của tỉnh có nơi còn gọi là “cất tết”. Khác với việc cúng trong những ngày Tết, nhiều gia đình trẻ tiết giảm đi, nhưng với lễ hóa vàng thì đa phần các gia đình đều làm mâm cơm cúng để “tiễn chân” ông bà, tổ tiên trở về cõi trên sau những ngày sum họp cùng con cháu. Anh chị em đã lập gia đình riêng đều tập hợp về nhà bố mẹ làm lễ hóa vàng...
Vậy là, trong dòng chảy của đời sống hiện đại, một số nghi thức đã được đơn giản hóa đi, giúp người trẻ được thảnh thơi, vui chơi nhiều hơn, bớt đi không ít lo toan, vất vả dịp Tết. Tuy nhiên, những giá trị cốt lõi nhất về sự đoàn viên, sum vầy, về giá trị của chia sẻ, yêu thương, nhớ về nguồn cội thì vẫn được gìn giữ và phát huy, lan tỏa vẻ đẹp truyền thống của Tết giữa nhịp sống hôm nay.
