Thời gian qua, Quảng Ninh đã đầu tư mạnh mẽ để mở rộng mạng lưới cấp nước sạch, đưa nước đạt quy chuẩn đến ngày càng nhiều khu dân cư. Thế nhưng, tại không ít nơi, nước sạch vẫn chưa trở thành lựa chọn của nhiều hộ dân. Vậy điều gì đang tạo nên khoảng cách giữa hạ tầng đã sẵn sàng và thói quen chưa thay đổi của người dân?
"Nước giếng nhà tôi dùng mấy chục năm nay có sao đâu." Đó là câu trả lời mà phóng viên nghe nhiều nhất trong quá trình tìm hiểu thực tế về việc sử dụng nước sinh hoạt tại nhiều địa phương trên địa bàn tỉnh. Trong khi Quảng Ninh đã đầu tư mạnh mẽ để mở rộng hệ thống cấp nước sạch, đưa nước đến nhiều khu dân cư, nhưng không ít hộ dân vẫn lựa chọn nước giếng khoan hoặc nước khe suối cho sinh hoạt hằng ngày, thậm chí để ăn uống. Việc từ chối sử dụng nước sạch không còn xuất phát từ điều kiện tiếp cận, mà chủ yếu từ thói quen và niềm tin rằng nguồn nước ấy vẫn an toàn vì đã sử dụng từ nhiều năm nay.
Nước máy ngay tận cửa... vẫn không dùng
Nếu như trước đây, việc sử dụng nước giếng thường gắn với những khu vực chưa có hệ thống cấp nước tập trung, người dân không có nhiều sự lựa chọn, thì nay thực tế này vẫn tồn tại ngay tại những nơi hạ tầng đã được đầu tư đồng bộ.
Gia đình ông Hoàng Minh Đức (khu Trà Cổ, phường Móng Cái 1), được đấu nối với hệ thống cấp nước sạch từ năm 2018. Đồng hồ nước được lắp đặt đầy đủ, nguồn nước luôn sẵn sàng phục vụ sinh hoạt. Thế nhưng, sau nhiều năm, tổng sản lượng nước gia đình sử dụng trên đồng hồ chỉ hiển thị 28m³, tức là bình quân chưa đến 4m³/năm. Một con số rất nhỏ so với nhu cầu sinh hoạt thông thường của một hộ dân. Điều này cũng cho thấy, nguồn nước phục vụ sinh hoạt hằng ngày của gia đình ông vẫn chủ yếu là nước giếng khoan.
Giải thích về lý do không sử dụng nước máy, ông Đức cho biết: Nhiều năm nay gia đình sử dụng nguồn nước giếng khoan và chưa thấy ảnh hưởng đến sức khỏe nên vẫn duy trì thói quen cũ.
Câu chuyện sử dụng nước giống gia đình ông Đức khá phổ biến ở nhiều hộ dân tại phường Móng Cái 1. Dù đã được đấu nối với hệ thống cấp nước sạch, nhiều gia đình vẫn lựa chọn sử dụng nước giếng khoan vì cho rằng thuận tiện trong sử dụng, ít chi phí và chưa từng gây ra những ảnh hưởng rõ rệt đến sức khỏe. Tuy nhiên, khi được hỏi là cơ sở nào để mọi người khẳng định rằng nước giếng khoan an toàn, thì đa phần đều chỉ "cười trừ".
Tại Khu đô thị Green Park (phường Móng Cái 1), do có hạ tầng đồng bộ và hệ thống cấp nước hoàn chỉnh, nơi đây được mệnh danh là một trong những khu đô thị đáng sống nhất của phường Móng Cái 1. Thế nhưng, nhiều gia đình thay vì lắp nước máy thì lựa chọn khoan giếng ngay từ khi xây dựng nhà ở.
Gia đình anh Nguyễn Văn Thành là một trong số đó. Theo anh Thành, gia đình đã đầu tư gần 25 triệu đồng để khoan giếng sâu khoảng 60-70m, đồng thời lắp đặt hệ thống lọc nước với chi phí khoảng 70 triệu đồng. Tổng số tiền bỏ ra gần 100 triệu đồng, cao hơn nhiều so với việc đấu nối và sử dụng nước sạch tập trung, song gia đình vẫn lựa chọn phương án này vì cho rằng sau khi qua hệ thống lọc, nguồn nước vẫn có thể đáp ứng nhu cầu sinh hoạt.
Điều đó cho thấy quyết định của họ không hoàn toàn xuất phát từ yếu tố kinh tế, mà từ niềm tin vào nguồn nước giếng khoan đang khai thác. Đây cũng là rào cản lớn đối với mục tiêu mở rộng tỷ lệ người dân sử dụng nước sạch hiện nay.
Nếu như tại phường Móng Cái 1, nhiều hộ dân vẫn duy trì thói quen sử dụng nước giếng khoan thay thế nước máy thì tại phường Vàng Danh, một nghịch lý khác cũng đang diễn ra. Nhiều gia đình sử dụng nước máy cho tắm giặt, vệ sinh, tưới cây… nhưng lại lấy nước khe suối để nấu ăn, pha trà và uống hằng ngày.
Gia đình bà Đào Thị Tư (khu 4, phường Vàng Danh) là một trong những trường hợp như vậy. Mặc dù đã sử dụng nước sạch từ hệ thống cấp nước tập trung, bà vẫn lấy nước khe để nấu ăn và uống. Theo bà, nước khe "ngọt" hơn nước máy, pha trà ngon hơn và nhiều năm sử dụng chưa thấy ảnh hưởng đến sức khỏe.
Không chỉ gia đình bà Tư, nhiều người dân trong khu vực này cũng có chung suy nghĩ. Với họ, nguồn nước được dẫn từ khu vực đầu nguồn núi Bảo Đài, cách đó hơn 10km nên rất trong và mát, không có mùi clo, tạo cảm giác yên tâm hơn nước máy đã qua xử lý. Niềm tin ấy chủ yếu được hình thành từ cảm quan chứ không dựa trên kết quả kiểm định chất lượng nước hay những đánh giá của cơ quan chuyên môn.
Dù xuất phát từ những nguyên nhân khác nhau, người dân ở Móng Cái hay Vàng Danh đều có chung một cách lựa chọn nguồn nước, đó là đặt cảm nhận cá nhân và kinh nghiệm sử dụng lên trên những căn cứ khoa học. Với họ, nguồn nước được coi là an toàn khi vẫn trong, không có mùi clo. Chính suy nghĩ ấy đã tạo nên khoảng cách giữa nguồn nước đạt quy chuẩn và nguồn nước được người dân lựa chọn trong sinh hoạt hằng ngày.
Những con số biết nói
Những ghi nhận tại Móng Cái 1 hay Vàng Danh cho thấy, câu chuyện người dân chưa sử dụng nước sạch không phải là hiện tượng cá biệt trên địa bàn tỉnh. Đó cũng là lý do vì sao, dù hệ thống cấp nước của tỉnh tiếp tục được mở rộng, sản lượng nước tiêu thụ tại một số khu vực vẫn thấp hơn nhiều so với năng lực cấp nước đã được đầu tư. Điều này cũng được phản ánh rất rõ qua số liệu theo dõi và thống kê của Công ty CP Nước sạch Quảng Ninh.
Cụ thể, trong tháng 5/2026, tại các phường, xã: Móng Cái 1, Móng Cái 2, Móng Cái 3, Hải Sơn và Hải Ninh có tới 1.370 hộ đã đấu nối nhưng hoàn toàn không phát sinh sản lượng nước sử dụng. Bên cạnh đó, gần 2.700 hộ chỉ sử dụng dưới 4m³/tháng liên tục trong 3 tháng, đây là mức tiêu thụ được đánh giá chỉ mang tính duy trì hợp đồng cấp nước.
Còn tại tổ 66, khu 6, phường Cửa Ông vẫn còn khoảng 100 hộ dân duy trì thói quen sử dụng nước giếng khoan để tiết kiệm chi phí, mặc dù khu vực này trước đây thuộc vùng hạn chế khai thác nước dưới đất theo Quyết định số 3057/QĐ-UBND của UBND tỉnh ban hành ngày 23/10/2024 và đã được cấp nước sạch tập trung, bảo đảm đáp ứng nhu cầu sử dụng.
Ở các phường Đông Triều, Bình Khê, An Sinh và Mạo Khê, trong tổng số gần 27.500 hộ nằm trong vùng cấp nước của Công ty CP Nước sạch Quảng Ninh thì có tới gần 1.300 hộ không phát sinh sản lượng nước và hơn 7.500 hộ sử dụng dưới 4m³/tháng liên tục trong nhiều tháng, chủ yếu tập trung tại Đông Triều và Mạo Khê.
Đối với phường Vàng Danh hiện có 9.124 hộ dân đã được lắp đặt và đấu nối sử dụng nguồn nước sạch do Xí nghiệp nước Uông Bí cung cấp với tỉ lệ độ phủ cấp nước đạt 95%. Tuy nhiên, hiện tại trên địa bàn còn nhiều khu phố có tỷ lệ các hộ dân sử dụng nguồn nước khe mới chỉ đạt 20%, tập trung nhiều ở khu phố Bắc Sơn, khu phố Vàng Danh. Nguyên nhân phần lớn là do ở những khu vực trên có hệ thống cấp nước khe suối bằng đường ống HDPE do tư nhân tự đầu tư đấu nối cấp nước cho người dân trong địa bàn lấy nguồn từ núi Bảo Đài (có lắp đặt đồng hồ và thu phí); tại khu vực cầu Lán Tháp có nguồn nước khe dẫn về bể chứa khoảng 15m³ được phường Vàng Danh quản lý, đưa vào sử dụng từ năm 2013 đến nay; do đó hàng ngày, người dân vẫn lấy nguồn nước trên về sử dụng vào mục đích ăn uống.
Những con số trên cho thấy nghịch lý "có nước sạch nhưng không dùng" đang diễn ra trên diện rộng, không chỉ ở vùng sâu, vùng xa mà ngay cả tại các khu vực đô thị đã được đầu tư hạ tầng cấp nước đồng bộ.
Thực trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả khai thác các công trình cấp nước đã được đầu tư, mà còn đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại những rào cản trong việc mở rộng sử dụng nước sạch. Nếu trước đây, khó khăn chủ yếu là đưa nước sạch đến khu dân cư thì nay, khi mạng lưới cấp nước từng bước được phủ rộng, thách thức lớn hơn lại là làm thế nào để nước sạch thực sự trở thành lựa chọn thường xuyên của người dân, làm thế nào để người dân hiểu được lợi ích lâu dài của nước sạch đối với sức khỏe và cuộc sống?
Bài 2: Sử dụng nguồn nước an toàn - Giải pháp bảo vệ sức khỏe bền vững
