Khi sương mù vẫn còn giăng mắc trên những tán rừng già, chúng tôi đã bắt đầu cuộc hành trình đến với Thán Phún của xã Hải Sơn.
Nhịp điệu của núi rừng
Hải Sơn nằm ở vùng cao biên viễn của thành phố Quảng Ninh, có phong cảnh đẹp như một bức tranh thủy mặc bình yên. Dường như ở đây, thời gian trôi chậm lại giữa đất trời hùng vĩ. Trên cung đường tuần tra biên giới, con đường uốn lượn theo triền đồi, không khí trong lành, mát lạnh mang theo hương thơm của lá rừng và đất ẩm.
Bà con người Dao Thanh Y ở Thán Phún dường như cũng dậy muộn hơn nơi khác. Có lẽ nhịp sống yên bình của bản làng biên giới làm người ta chẳng việc gì phải vội.
Khi mặt trời lên cao, những giọt sương mai trên lá cỏ lấp lánh, Thán Phún như bừng tỉnh. Trên những thửa ruộng bậc thang hay quanh nương rẫy, bóng dáng bà con người Dao Thanh Y trong trang phục truyền thống rực rỡ sắc đỏ đang cần mẫn chăm sóc mùa màng. Tiếng cười nói rôm rả vang lên góc bản, hòa vào tiếng gió ngàn vi vu thổi qua những hàng cây xanh mướt.
Từ xa, chúng tôi đã thấy những làn khói nhẹ bảng lảng trên mái bếp như quyện với mùi thơm của cơm lúa mới. Thôn Thán Phún không chỉ mang đến cho lữ khách những trải nghiệm tuyệt vời về cảnh sắc thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ, mà còn đọng lại trong tâm hồn những dư âm sâu lắng về một miền đất biên cương bình yên và giàu bản sắc. Trung tá Nguyễn Kiến Hùng, Chính trị viên Đồn Biên phòng Bắc Sơn là người gắn bó với núi rừng Hải Sơn tổng cộng đã 9 năm. Anh Hùng đón chúng tôi như đón những đứa em lâu ngày về nhà. Sau câu chuyện chào hỏi, anh Hùng đưa chúng tôi đi thăm một vài cột mốc, một số chốt trạm mà đơn vị đang canh gác.
Một trong những lần như thế, anh và đồng đội đã vào thăm một hộ gia đình người Dao phát hiện ra cột mốc chủ quyền biên giới quốc gia có từ thời Pháp. Bà con không biết đó là vật gì chỉ nghĩ là một khối bê tông nên để lăn lóc ở góc vườn. Trụ bê tông đó còn bị mẻ mất một miếng trên phần đỉnh đầu. Trên thân cột khắc những dòng chữ Hán ở một mặt, một mặt khác thì khắc chữ Pháp. Biết đây là hiện vật quý nên anh em trong đồn đã đưa về đơn vị để xây bục bệ trưng bày rất trang trọng ngay bên bàn trà để ngày ngày anh em có thể ngắm nhìn cột mốc cổ với niềm tự hào về lãnh thổ quốc gia.
Thăm xóm họ Đặng bên hồ Quất Đông
Khi câu chuyện đã vãn, Trung tá Nguyễn Kiến Hùng đưa chúng tôi vào thăm xóm họ Đặng ở "ốc" đảo bên lòng hồ Quất Đông. Đường từ Thán Phún vào đây chỉ độ chừng 10 cây số nhưng chúng tôi đi cả tiếng đồng hồ vẫn chưa đến. Gọi là đường cho sang chứ thực chất chỉ là lối mòn giữa khe núi do xe chở keo đi nhiều mà thành. Đường lổn nhổn đất đá, ổ trâu xen lẫn ổ voi đi xóc ngược người lên.
Xe phải đi nhích lên từng mét một. Và chỉ có xe bán tải hai cầu mới vào được. Xe chúng tôi đi men theo lối xe chở keo đã đi. Có đoạn đường rộng đúng bằng chiều ngang thân xe. Lái xe không khéo là va thành xe vào vách núi. Trên đường vào thôn, xe ô tô của chúng tôi lại bị lún bánh xuống rãnh bùn đất sâu. Chúng tôi đành vào bản huy động bà con cùng nhau đào đất, đẩy xe. Mất gần một tiếng đồng hồ xe mới thoát ra, đi tiếp được.
Nghe bà con trong thôn kể, 30 năm về trước, có một nhóm 5 hộ dân đã đến “cắm sào” khai hoang, lập nghiệp tại đây. Lúc đó còn thuộc địa giới hành chính xã Hải Đông, TP Móng Cái. Cả xóm toàn người họ Đặng (tiếng Dao là Tằng) và là anh em họ hàng với nhau.
Một trong những người đầu tiên đến đây là ông Tằng Chắn Coóng. Lúc đó nhà nước xây dựng đập Tràng Vinh, những gia đình đông con thuộc diện tái định cư như ông Coóng thiếu đất sản xuất nông nghiệp, thấy nơi đây đất đai màu mỡ nên đã đưa vợ con vào khu vực này dựng nhà tạm, khai hoang trồng lúa, phát nương trồng rừng.
Vượt qua nhiều khó khăn trong điều kiện thiếu thốn, không điện, đường, trường, trạm, người dân ở đây dần ổn định cuộc sống, vươn lên phát triển kinh tế. Mỗi hộ gia đình đều có hàng trăm m2 đất trồng lúa, rau, màu, vài ha rừng để sản xuất và đã xây được nhà.
Bà con đã khai hoang phục hóa, trồng rừng, chăn nuôi, phát triển sản xuất, nhận vài ha rừng trồng thông, trồng keo. Các hộ đều mua sắm được xe máy, máy cày, máy xát gạo. Nhà nước đã hỗ trợ các hộ gia đình lắp đặt được pin năng lượng mặt trời. Có nhà đã mua sắm được tivi, máy bơm nước và cả tủ lạnh loại nhỏ để tích trữ thực phẩm.
Một điều làm chúng tôi luôn trăn trở là hiện cả xóm có hộ khẩu thuộc thôn Thán Phún, xã Hải Sơn, nhưng lại do khu Hải Đông 9, phường Móng Cái 3 quản lý về mặt hành chính theo hình thức đăng ký tạm trú đã khiến cho việc thực hiện các thủ tục hành chính của người dân nơi đây gặp khá nhiều khó khăn.
Cho đến tận bây giờ, khi chúng tôi có mặt ở đây đường sá đi lại khó khăn. Trẻ em ở đây muốn đến trường trước kia phải ra trung tâm xã Hải Đông bằng những chiếc thuyền nan, mủng, nay ra trung tâm xã Hải Sơn bằng con đường khổ ải mà chúng tôi vừa đi qua.
Khu vực này vốn từng được biết đến hoặc ví như một "xóm 3 không" giữa lòng thành phố do gặp rất nhiều khó khăn về hạ tầng. Việc đầu tư hệ thống điện lưới, đường giao thông kiên cố, trường học hay trạm y tế tại đây cực kỳ khó khăn. Nguyên nhân là do phường Móng Cái 3 không có sẵn quỹ đất phù hợp tại đây và khu vực này nằm trong phạm vi bảo vệ, vận hành của công trình thủy lợi.
Thêm vào đó, hồ Quất Đông là hồ chứa nước lớn có dung tích khoảng 12 triệu m³. Vào mùa mưa bão, mực nước hồ dâng cao có thể gây nguy cơ mất an toàn cho vùng lòng hồ và hạ du. Chính quyền địa phương và Công ty TNHH MTV Thủy lợi Miền Đông Quảng Ninh thường xuyên phải tổ chức ứng trực 24/24 giờ để kiểm soát mực nước, đồng thời tuyên truyền, cảnh báo các hộ dân sinh sống quanh khu vực vùng đệm của lòng hồ nhằm đảm bảo an toàn tính mạng và tài sản.
Trung tá Nguyễn Kiến Hùng, Chính trị viên Đồn Biên phòng Bắc Sơn, đưa chúng tôi đến thăm gia đình ông Đặng Văn Tuấn. Ông Tuấn cho biết, hiện xóm này còn 4 hộ gia đình anh em ông ở lại đây vì chưa được cấp đất ở, đất canh tác, còn lại các hộ khác đều đã được cấp đất về Hải Sơn định cư. Bốn anh em trai ông giờ chỉ còn lại hai. Em trai út là ông Đặng Văn Phương hiện rất ốm yếu do tai biến không đi lại được. Hoàn cảnh của cả 4 hộ gia đình cơ bản vẫn còn nhiều khó khăn.
Vợ ông Tuấn cũng mang họ Đặng, là bà Đặng Thị Vinh kể với chúng tôi rằng, nhà bà có 2 sào ruộng, 2ha keo, mấy mảnh vườn trồng rau. Cả xóm có 6 đứa trẻ, đi học rất vất vả. Dù cuộc sống tách biệt như ốc đảo nhưng bà Vinh vẫn mang những bộ quần áo truyền thống vào đây thỉnh thoảng mang ra mặc để nhớ về cái thời thiếu nữ xiêm y diêm dúa đi trẩy hội làng.
Bà con Dao Thanh Y từ xã Hải Sơn vào khu vực lòng hồ Quất Đông để lập nghiệp, dựng nhà cửa và ổn định sản xuất là một dạng đi khai hoang. Về thực trạng hộ tịch, do chuyển từ địa bàn khác đến tự phát nên hộ khẩu gốc của các hộ dân này vẫn thuộc xã Hải Sơn, chính quyền phường Móng Cái 3 quản lý nhóm dân cư này theo diện đăng ký tạm trú.
Thực tế cho thấy, những người ở lại đều đã lớn tuổi, không biết làm gì ngoài sản xuất nông nghiệp. Hầu hết các hộ dân tại đây đều đã xây dựng nhà cửa kiên cố, gắn liền sinh kế với vùng đất này nên có nguyện vọng được nhập hộ khẩu chính thức để con em thuận tiện học tập và hưởng các chế độ an sinh xã hội.
Tuy nhiên, ở góc độ chính quyền địa phương, đây là bài toán không hề dễ dàng. Theo bà Đỗ Thị Hồng Nhung, Chủ tịch UBND phường Móng Cái 3, vẫn biết ở đây đất đai màu mỡ bà con canh tác đã lâu nhưng khu vực này vướng quy hoạch lòng hồ và không có quy hoạch đất ở nên chính quyền không thể cấp đất cho người dân.
Những người làm công tác quản lý địa bàn hiểu rằng sinh kế của bà con gắn liền với nơi đây nhưng vùng lòng hồ rõ ràng rất nguy hiểm khi mùa mưa bão. Vì thế, một mặt chính quyền xã Hải Sơn và phường Móng Cái 3 vừa vận động bà con, vừa tìm những giải pháp thích hợp để đảm bảo sinh kế lâu dài cho bà con sau này khi chuyển đến nơi tái định cư mới.
