Áp lực phát triển kinh tế và yêu cầu bảo tồn hệ sinh thái đang đặt ra bài toán mới trong quản lý tài nguyên biển ở Quảng Ninh. Hạch toán tài khoản đại dương được kỳ vọng sẽ cung cấp căn cứ khoa học để địa phương khai thác hiệu quả hơn nguồn lực tự nhiên, hướng tới tăng trưởng xanh.
Với đường bờ biển dài, hàng nghìn hòn đảo, cùng hệ thống vịnh, bãi triều và hệ sinh thái đa dạng, Quảng Ninh có nhiều lợi thế phát triển các ngành kinh tế biển. Tuy nhiên, sự gia tăng hoạt động công nghiệp, đô thị, nuôi trồng thủy sản, du lịch cũng đặt ra áp lực lớn đối với môi trường, tài nguyên biển và ven biển. Trong khi đó, dữ liệu về các hệ sinh thái còn phân tán, chưa được tổng hợp đồng bộ, khiến việc đánh giá đầy đủ hiện trạng, giá trị tài nguyên và tác động của các hoạt động phát triển gặp khó khăn.
Một trong những hạn chế hiện nay là các chỉ tiêu kinh tế chủ yếu phản ánh giá trị sản xuất, chưa tính đến đầy đủ những lợi ích mà hệ sinh thái mang lại, cũng như tổn thất do suy thoái môi trường. Vì vậy, hạch toán vốn tự nhiên biển, ven biển theo khung Hệ thống hạch toán kinh tế môi trường - Hệ sinh thái (SEEA-EA) được xem là công cụ hỗ trợ quan trọng. Phương pháp này giúp hệ thống hóa dữ liệu về diện tích, tình trạng và các dịch vụ hệ sinh thái, qua đó lượng hóa giá trị tài nguyên và theo dõi những biến động theo thời gian.
Đối với Quảng Ninh, kết quả hạch toán sẽ bổ sung căn cứ khoa học cho việc quy hoạch, phân bổ và quản lý không gian biển; xác định những khu vực cần ưu tiên bảo vệ, phục hồi; đồng thời đánh giá tác động của các phương án phát triển đối với hệ sinh thái. Đây cũng là cơ sở để địa phương đưa giá trị vốn tự nhiên vào quá trình hoạch định chính sách, nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên và bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng với bảo tồn biển.
Trên cơ sở đó, Viện Chiến lược, chính sách NN&MT triển khai nhiệm vụ “Thiết lập ít nhất 2 tài khoản biển và ven biển hỗ trợ quy hoạch không gian và quy hoạch ngành”, thuộc Dự án “Lồng ghép đánh giá và hạch toán vốn tự nhiên biển và ven biển vào Quy hoạch phát triển tăng trưởng kinh tế xanh của các ngành trọng điểm của Việt Nam”. Dự án do Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) tài trợ thông qua Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, thực hiện trong giai đoạn 2024-2026. Tại Quảng Ninh, nhiệm vụ nghiên cứu tập trung lượng hóa một số giá trị dịch vụ hệ sinh thái của rừng ngập mặn và thảm cỏ biển trong giai đoạn 2015-2025.
Kết quả cho thấy, diện tích rừng ngập mặn giảm từ 18.872ha (năm 2015) xuống còn 15.276ha (năm 2025), giảm khoảng 3.600ha, tương đương 19,1%. Không chỉ thu hẹp về diện tích, chất lượng hệ sinh thái cũng suy giảm, thể hiện qua chỉ số điều kiện hệ sinh thái năm 2025 chỉ đạt 86,9 điểm, so với mức 100 điểm năm 2015. Đối với thảm cỏ biển, dù diện tích tổng thể tăng 3,9%, từ 1.166ha lên 1.212ha, diện tích vùng tập trung lại giảm 18,6%, còn 500,2ha; chỉ số điều kiện hệ sinh thái đạt 83,7 điểm. Những con số này cho thấy, diện tích tăng chưa đồng nghĩa với chất lượng và khả năng duy trì chức năng sinh thái được cải thiện.
Kết quả hạch toán không chỉ chỉ ra xu hướng suy giảm, mà còn cung cấp căn cứ để xác định khu vực cần ưu tiên bảo vệ, phục hồi. Từ thực trạng trên, nghiên cứu đề xuất Quảng Ninh chuyển từ quản lý đơn thuần theo diện tích sang theo dõi đồng thời cả diện tích và chất lượng hệ sinh thái. Đối với rừng ngập mặn, cần bảo vệ diện tích hiện có, kiểm soát các hoạt động làm thu hẹp không gian rừng, rà soát khu vực suy thoái và nâng mục tiêu phục hồi giai đoạn 2026-2030 từ 150ha lên tối thiểu 1.079ha. Việc phục hồi cần gắn với khôi phục điều kiện thủy văn, lập địa, thúc đẩy tái sinh tự nhiên và huy động sự tham gia của cộng đồng; đồng thời phát triển sinh kế dưới tán rừng, gắn bảo vệ rừng với tái tạo nguồn lợi thủy sản.
Với thảm cỏ biển, trọng tâm là kiểm soát nguồn thải ven bờ, hạn chế tình trạng phú dưỡng, gia tăng độ đục của nước và bảo vệ các khu vực cỏ biển tập trung. Nghiên cứu đề xuất đến năm 2030, diện tích vùng tập trung đạt tối thiểu 534,5ha; đồng thời thiết lập chế độ quan trắc định kỳ các chỉ số chlorophyll-a, độ trong và nhiệt độ mặt biển để kịp thời phát hiện, ứng phó với những biến động bất lợi của môi trường.
Đáng chú ý, theo tính toán của nhóm nghiên cứu, nếu phục hồi 30% diện tích hệ sinh thái suy thoái, tương ứng khoảng 1.079ha rừng ngập mặn và 34,3ha thảm cỏ biển tập trung, giá trị dịch vụ hệ sinh thái rừng ngập mặn của Quảng Ninh có thể đạt khoảng 3.210 tỷ đồng/năm, tăng 211 tỷ đồng, tương đương 7,06% so với kịch bản giữ nguyên hiện trạng.
Đây là kết quả mô phỏng dựa trên diện tích và đơn giá hiện trạng, không phải khoản thu trực tiếp, nhưng cho thấy phục hồi hệ sinh thái có thể mang lại lợi ích kinh tế đáng kể. Qua đó, hạch toán vốn tự nhiên không chỉ giúp nhận diện những tổn thất về môi trường, mà còn lượng hóa lợi ích từ bảo tồn, phục hồi, tạo thêm căn cứ để Quảng Ninh lựa chọn phương án phát triển hài hòa giữa khai thác tài nguyên và gìn giữ hệ sinh thái biển lâu dài.