Nghị quyết số 205/2025/QH15 của Quốc hội thí điểm giao Viện KSND quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương và lợi ích công. Là một trong 6 địa phương trong cả nước thực hiện thí điểm, Quảng Ninh đã chủ động đưa nghị quyết vào cuộc sống bằng sự lãnh đạo của cấp ủy, sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và trách nhiệm của các cơ quan tư pháp. Những kết quả bước đầu đang cho thấy ý nghĩa thực tiễn của cơ chế mới.
“Lá chắn” bảo vệ lợi ích công và nhóm dễ bị tổn thương
Cuối tháng 12/2025, sau khi tiếp nhận đề nghị của Trường THCS Yên Đức và gia đình, Viện KSND khu vực 5 tiến hành xem xét trường hợp cháu Nguyễn Văn T (SN 2010) nhiều năm chưa được đăng ký khai sinh do những vướng mắc trong quá trình thực hiện thủ tục của người đại diện hợp pháp. Viện KSND khu vực 5 đã xác minh, trưng cầu giám định ADN, thu thập thông tin và phối hợp với UBND phường Hoàng Quế hoàn thiện các thủ tục cần thiết. Ngày 8/1/2026, cháu T được đăng ký và cấp giấy khai sinh.
Cuối tháng 8/2026, TAND khu vực 1 mở phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự công ích liên quan công trình vi phạm hành lang an toàn đường bộ tại Km115+270 QL18. Vụ việc được Viện KSND khu vực 1 phát hiện qua rà soát các bản án đã có hiệu lực. Kết quả xác minh cho thấy công trình lấn chiếm hành lang an toàn đường bộ đã tồn tại từ năm 2019.
Sau khi yêu cầu chấm dứt vi phạm không được thực hiện, ngày 15/7/2026, Viện KSND khu vực 1 khởi kiện, đề nghị tòa án buộc tháo dỡ công trình, trả lại phần đất thuộc phạm vi quản lý của địa phương. Kết quả thẩm định xác định phần nền bê tông vi phạm có diện tích 56,7m². Trước ngày xét xử, hộ ông Đoàn Hữu T, bà Bùi Thị H đã tự nguyện tháo dỡ công trình, hoàn trả mặt bằng.
Thẩm phán Phạm Ngọc An (TAND khu vực 1) cho biết: Đây là loại vụ án mới, trong đó viện kiểm sát tham gia tố tụng với tư cách người khởi kiện để bảo vệ lợi ích công. Khi giải quyết, tòa án vẫn phải bảo đảm nguyên tắc độc lập, khách quan, xem xét toàn diện chứng cứ và bảo đảm quyền tố tụng của các bên. Qua vụ việc có thể thấy, việc đưa vụ án vào quy trình tố tụng đã tạo tác động tích cực, thúc đẩy người vi phạm tự giác khắc phục hậu quả, qua đó lợi ích công được bảo vệ trên thực tế.
Trong lĩnh vực môi trường, từ phản ánh trên các phương tiện thông tin đại chúng, Viện KSND khu vực 3 kiểm tra vụ việc tại Khu xử lý rác thải sinh hoạt phường Mông Dương. Cuối tháng 7/2025, lượng rác chôn lấp tại đây đã vượt công suất thiết kế, nhưng đơn vị quản lý, vận hành là Công ty TNHH Xây dựng và phát triển Thanh Phong vẫn tiếp tục tiếp nhận rác khi chưa có phương án xử lý. Viện KSND khu vực 3 xác định có vi phạm pháp luật về bảo vệ môi trường, yêu cầu chấm dứt vi phạm và thực hiện biện pháp khắc phục. Doanh nghiệp sau đó dừng tiếp nhận rác, phủ bạt, xử lý nước rỉ rác và các biện pháp khắc phục theo yêu cầu.
8 tháng năm 2026, Viện KSND 2 cấp ở Quảng Ninh đã tiếp nhận 810 nguồn thông tin, thụ lý 424 vụ việc, trong đó 63 vụ bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương và 361 vụ bảo vệ lợi ích công. Qua giải quyết 196 vụ việc, 8 người được cấp giấy khai sinh, 26 người được cấp căn cước, 1 người được cấp thẻ BHYT; hơn 165.000m² đất công được thu hồi; hơn 360,4 tỷ đồng nợ thuế, BHXH được thu hồi; nhiều vi phạm về môi trường, đất đai và di sản văn hóa được xử lý. Viện KSND 2 cấp của thành phố đã ban hành 27 kiến nghị khởi kiện và quyết định khởi kiện 9 vụ án.
Tạo nền tảng thực chất, hiệu quả
Nghị quyết 205/2025/QH15 đặt ra một cơ chế thí điểm mới, chưa có tiền lệ trong hoạt động của ngành Kiểm sát. Vì thế, để nghị quyết thực sự đi vào cuộc sống, yêu cầu đầu tiên không chỉ là nắm chắc nghiệp vụ tố tụng, mà còn phải tạo được sự thống nhất trong nhận thức, trách nhiệm và phối hợp giữa nhiều cơ quan.
Tại Quảng Ninh, sự lãnh đạo của cấp ủy được xác lập ngay từ đầu quá trình triển khai. Đảng ủy Viện KSND thành phố đã chủ động tham mưu Ban Thường vụ Thành ủy ban hành Chỉ thị số 02-CT/TU (ngày 15/1/2026) về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với việc khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể yếu thế và bảo vệ lợi ích công trên địa bàn.
Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện KSND thành phố Phạm Viết Vượng cho biết: "Việc triển khai Nghị quyết 205 được xác định là nhiệm vụ chính trị, pháp lý quan trọng, góp phần bảo vệ quyền con người, quyền công dân, lợi ích của Nhà nước và lợi ích công. Vì vậy, Đảng ủy Viện KSND thành phố đã chủ động tham mưu cấp ủy tăng cường lãnh đạo, đồng thời xây dựng cơ chế phối hợp giữa viện kiểm sát với chính quyền, tòa án và các cơ quan liên quan. Sự lãnh đạo thống nhất và phối hợp chặt chẽ là điều kiện quan trọng để cơ chế thí điểm mới được triển khai đồng bộ, đúng pháp luật và đi vào thực chất".
Cơ chế phối hợp liên ngành từng bước được hình thành. Viện KSND thành phố đã ký 5 quy chế phối hợp với UBND, TAND thành phố, 13 sở, ngành, 4 tổ chức hội và BHXH; 6/6 Viện KSND khu vực ký quy chế phối hợp với 54/54 xã, phường, đặc khu. Qua đó, các đầu mối trao đổi thông tin, rà soát, phát hiện và xử lý vụ việc được thiết lập ngày càng rõ hơn.
Trưởng Phòng Kiểm sát án dân sự, Viện KSND thành phố Nguyễn Hoàng Minh chia sẻ: "Nghị quyết 205 đặt ra nhiều yêu cầu nghiệp vụ mới, lại liên quan đến nhiều lĩnh vực chuyên ngành. Vì vậy, điều quan trọng là phải thống nhất cách nhận diện vụ việc, thu thập chứng cứ và áp dụng đúng trình tự, thủ tục; đồng thời theo sát quá trình xử lý để việc khắc phục vi phạm mang lại hiệu quả thực chất".
Quá trình thí điểm cũng cho thấy một số vấn đề cần tiếp tục làm rõ, như ranh giới giữa xử lý hành chính và khởi kiện dân sự công ích ở một số lĩnh vực, việc phối hợp cung cấp tài liệu, yêu cầu về kiến thức liên ngành, trang thiết bị và nguồn lực phục vụ xác minh các vụ việc phức tạp.
Đây cũng là cơ sở để ngành Kiểm sát tiếp tục rà soát, hoàn thiện quy trình nghiệp vụ, nâng cao chất lượng phối hợp và tích lũy thực tiễn cho việc đánh giá, hoàn thiện cơ chế sau giai đoạn thí điểm. Quá trình triển khai tại Quảng Ninh cũng cho thấy sự lãnh đạo thống nhất, phối hợp chặt chẽ và trách nhiệm theo đuổi vụ việc đến cùng là những điều kiện quan trọng để cơ chế thí điểm phát huy hiệu quả.
