Sở hữu hơn 250km bờ biển, hệ thống cảng nước sâu tự nhiên, mạng lưới cao tốc, sân bay quốc tế và cửa khẩu đồng bộ, Quảng Ninh hội tụ đầy đủ điều kiện để phát triển logistics và kinh tế cảng biển. Tuy nhiên, để biến lợi thế địa kinh tế thành lợi thế cạnh tranh, tỉnh không chỉ cần đầu tư hạ tầng, mà còn phải hình thành hệ sinh thái logistics hoàn chỉnh, kết nối cảng biển với khu công nghiệp, khu kinh tế và chuỗi cung ứng toàn cầu. Đây cũng là dư địa tăng trưởng mới, tạo động lực phát triển bền vững cho nền kinh tế trong giai đoạn tới.
Đánh thức lợi thế cửa ngõ biển
Quảng Ninh là một trong số ít địa phương của cả nước hội tụ đầy đủ các phương thức vận tải gồm đường bộ, đường biển, đường thủy nội địa và đường hàng không. Vị trí địa lý đặc biệt với đường biên giới tiếp giáp Trung Quốc, vùng biển rộng nằm trên tuyến hàng hải quốc tế, cùng hệ thống cao tốc xuyên tỉnh, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, các cửa khẩu quốc tế và mạng lưới cảng biển đã tạo nên lợi thế hiếm có để Quảng Ninh phát triển dịch vụ logistics hiện đại.
Lợi thế đó càng được nhân lên khi hệ thống khu công nghiệp của tỉnh được quy hoạch dọc các trục giao thông chiến lược. Hiện Quảng Ninh quy hoạch 25 khu công nghiệp với tổng diện tích hơn 18.500ha, tập trung tại khu vực Quảng Yên, Hạ Long, Hải Hà và Móng Cái.
Phần lớn các khu công nghiệp đều nằm gần cao tốc, cảng biển, cửa khẩu, hoặc sân bay, tạo điều kiện thuận lợi cho vận chuyển nguyên liệu, lưu thông hàng hóa và xuất, nhập khẩu (XNK). Đây cũng là nguồn "chân hàng" quan trọng để phát triển các trung tâm logistics, kho bãi và dịch vụ phân phối quy mô lớn.
Theo Giám đốc Sở Công Thương Hồ Quang Huy, phát triển logistics và hạ tầng cảng biển không chỉ nhằm tăng năng lực vận tải, mà còn góp phần giảm chi phí sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh của doanh nghiệp, đồng thời mở rộng dư địa thu hút đầu tư vào các khu công nghiệp ven biển. Đây là yếu tố then chốt để Quảng Ninh từng bước dịch chuyển từ phát triển dựa trên khai thác tài nguyên sang phát triển dựa trên dịch vụ logistics và công nghiệp chế biến, chế tạo.
Thực tế cho thấy, dư địa phát triển lĩnh vực này vẫn còn rất lớn. Toàn tỉnh hiện có 738 doanh nghiệp tham gia hoạt động trong lĩnh vực logistics, cùng 23 đại lý tàu biển và 10 doanh nghiệp cung ứng dịch vụ lai dắt, hỗ trợ tàu biển. Doanh thu ngành vận tải, kho bãi đạt trên 37.500 tỷ đồng mỗi năm. Tuy nhiên, quy mô hoạt động logistics vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Sản lượng container thông qua hệ thống cảng của Quảng Ninh mới đạt khoảng 150.000 TEU, còn cách khá xa mức khoảng 6 triệu TEU/năm của Hải Phòng. Nguồn hàng chưa ổn định, dịch vụ kho bãi còn thiếu và nguồn nhân lực logistics chất lượng cao vẫn là những điểm nghẽn cần tháo gỡ.
Một thực tế khác là nhiều doanh nghiệp sản xuất trên địa bàn vẫn phải đưa hàng hóa sang các cảng ngoài tỉnh để xuất khẩu. Điều này không chỉ làm tăng chi phí vận tải, mà còn khiến Quảng Ninh chưa giữ lại được giá trị gia tăng từ các dịch vụ xếp dỡ, kho bãi, giao nhận, vận tải và phân phối hàng hóa.
Điều đó đặt ra yêu cầu phải thay đổi tư duy phát triển. Logistics không đơn thuần là xây thêm cầu cảng, hay mở rộng kho bãi, mà phải hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh, trong đó khu công nghiệp tạo nguồn hàng, cảng biển đóng vai trò trung tâm trung chuyển, còn hệ thống giao thông, dịch vụ tài chính, hải quan, bảo hiểm và công nghệ số tạo nên chuỗi giá trị khép kín.
Trong định hướng đó, bến cảng tổng hợp Vạn Ninh được kỳ vọng sẽ mở ra động lực mới cho khu vực Móng Cái. Dự án không chỉ góp phần hoàn thiện hệ thống logistics cửa khẩu, mà còn kết nối hiệu quả vận tải đường bộ với đường biển, mở rộng không gian phát triển thương mại biên giới.
Để bảo đảm tiến độ, các sở, ngành, Ban Quản lý Khu kinh tế Quảng Ninh và chính quyền địa phương thường xuyên phối hợp cùng chủ đầu tư tháo gỡ khó khăn về thủ tục pháp lý, vật liệu san lấp và tổ chức thi công. Mục tiêu đặt ra là hoàn thành toàn bộ dự án trong tháng 12/2026. Khi đi vào khai thác, cảng Vạn Ninh sẽ góp phần giảm áp lực cho vận tải đường bộ, nâng cao năng lực thông quan hàng hóa, đồng thời tạo điều kiện phát triển các khu công nghiệp, khu dịch vụ và hoạt động XNK khu vực Đông Bắc.
Cùng với Bến cảng tổng hợp Vạn Ninh, cảng Con Ong - Hòn Nét được xác định là dự án chiến lược của Quảng Ninh trong phát triển kinh tế biển. Theo quy hoạch, địa điểm này sẽ phát triển theo hướng cảng tổng hợp, cảng container và hàng rời, từng bước trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa của khu vực phía Bắc.
Lợi thế lớn nhất của cảng Con Ong - Hòn Nét là vùng nước sâu tự nhiên, có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và nằm gần các khu công nghiệp, khu khai thác khoáng sản, cũng như trung tâm dịch vụ cảng biển của Cẩm Phả. Khi được đầu tư đồng bộ, cảng Con Ong - Hòn Nét không chỉ phục vụ nhu cầu XNK của Quảng Ninh, mà còn mở rộng phạm vi phục vụ toàn vùng Đông Bắc và khu vực kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
Tuy nhiên, với quy mô đầu tư lớn và yêu cầu kỹ thuật cao, việc thu hút nhà đầu tư chiến lược vẫn là bài toán không dễ. Vì vậy, tỉnh đang tích cực xúc tiến hợp tác quốc tế, nghiên cứu các mô hình cảng biển hiện đại, đồng thời đề xuất Trung ương sớm đầu tư nạo vét luồng Cẩm Phả vào khu vực Hòn Nét - Con Ong nhằm nâng cao khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và phát huy tối đa lợi thế vùng nước sâu.
Hoàn thiện hệ sinh thái logistics
Nếu bến cảng tổng hợp Vạn Ninh và cảng Con Ong - Hòn Nét được xác định là những mắt xích quan trọng trong phát triển cảng biển thì khu kinh tế ven biển Quảng Yên lại được kỳ vọng trở thành trung tâm logistics và công nghiệp mới của tỉnh. Đây là nơi đang hình thành tổ hợp cảng biển - logistics - công nghiệp quy mô lớn, tạo nền tảng để Quảng Ninh tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tại khu kinh tế ven biển Quảng Yên, các khu công nghiệp Nam Tiền Phong và Bắc Tiền Phong được quy hoạch đồng bộ với khoảng 550ha đất dành cho logistics và cảng biển, chiếm hơn 30% quỹ đất của 2 khu công nghiệp. Lợi thế của khu vực này là nằm gần cảng nước sâu Lạch Huyện, kết nối trực tiếp với hệ thống cao tốc và các trung tâm công nghiệp lớn của vùng Đồng bằng sông Hồng. Đây là điều kiện thuận lợi để hình thành chuỗi logistics khép kín từ sản xuất, lưu kho, vận chuyển, đến xuất khẩu hàng hóa.
Một trong những dự án có ý nghĩa quyết định là nạo vét gần 13km luồng sông Chanh xuống cao độ khoảng -11m. Khi hoàn thành, tàu trọng tải lớn có thể tiếp cận trực tiếp khu công nghiệp mà không phải trung chuyển qua nhiều công đoạn. Điều này giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí logistics, rút ngắn thời gian giao nhận hàng hóa và nâng cao sức cạnh tranh trong hoạt động XNK.
Theo ông Bruno Jaspaert, Tổng Giám đốc Tổ hợp khu công nhiệp DEEP C, hạ tầng logistics hiện đại luôn là một trong những yếu tố được các nhà đầu tư quốc tế quan tâm hàng đầu. Việc hoàn thiện luồng sông Chanh không chỉ tạo thuận lợi cho hoạt động vận tải, mà còn tăng sức hấp dẫn đối với các doanh nghiệp logistics, bởi họ luôn ưu tiên đặt cơ sở gần các trung tâm sản xuất để tối ưu chuỗi cung ứng, giảm chi phí và phát triển mô hình vận tải xanh.
Cùng với đó, sự xuất hiện của các dự án kho bãi, nhà xưởng xây sẵn tại Bắc Tiền Phong đang từng bước hoàn thiện chuỗi dịch vụ hậu cần. Điển hình là dự án của liên danh Indochina Capital và Tập đoàn Kajima với gần 69.000m² nhà xưởng, nhà kho tiêu chuẩn quốc tế, đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của các doanh nghiệp sản xuất trong khu vực. Đây không chỉ là sự bổ sung về hạ tầng, mà còn cho thấy các nhà đầu tư đã nhìn thấy tiềm năng phát triển lâu dài của logistics tại Quảng Ninh.
Thực tiễn phát triển của nhiều trung tâm cảng biển cho thấy, hạ tầng hiện đại chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để logistics phát triển bền vững chính là khả năng kết nối đồng bộ giữa cảng biển, khu công nghiệp, mạng lưới giao thông và nguồn hàng ổn định. Một cảng biển dù được đầu tư quy mô lớn, nhưng nếu thiếu hàng hóa, hoặc thiếu các dịch vụ hậu cần phía sau thì rất khó khai thác hết công suất.
Nhận thức rõ điều đó, Quảng Ninh đang đồng thời triển khai nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện hệ sinh thái logistics. Các dự án duy tu luồng Hòn Gai - Cái Lân, luồng Cẩm Phả và luồng sông Chanh đã được đưa vào kế hoạch đầu tư trung hạn giai đoạn 2026-2030. Đặc biệt, việc tận dụng vật liệu nạo vét từ luồng Hòn Gai - Cái Lân để san lấp mặt bằng các khu công nghiệp và cảng Nam Tiền Phong là giải pháp mang tính “2 trong 1”, vừa giảm chi phí xử lý vật liệu nạo vét, vừa bổ sung nguồn đất san lấp cho các dự án ven biển.
Song song với đầu tư hạ tầng cứng, Quảng Ninh cũng đứng trước yêu cầu phải phát triển mạnh các dịch vụ logistics giá trị gia tăng. Đó là thu hút các hãng tàu quốc tế mở tuyến vận tải container, phát triển trung tâm phân phối, kho ngoại quan, dịch vụ giao nhận, tài chính, bảo hiểm và hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng dịch vụ cảng biển ngay tại địa phương. Khi nguồn “chân hàng” được hình thành ổn định, các tuyến vận tải quốc tế sẽ có điều kiện mở rộng, tạo ra chuỗi dịch vụ logistics quy mô lớn và giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn cho nền kinh tế địa phương.
Một hướng đi quan trọng khác là đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động cảng biển. Việc xây dựng cảng thông minh, kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp, cảng biển, hải quan và cơ quan quản lý sẽ giúp rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí vận hành và nâng cao tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi logistics. Đây cũng là xu thế phát triển mà các trung tâm logistics lớn trên thế giới đang áp dụng để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Bên cạnh đó, nguồn nhân lực cần được xem là yếu tố quyết định sự phát triển lâu dài của ngành logistics. Đây là lĩnh vực đòi hỏi đội ngũ lao động có kiến thức tổng hợp về vận tải quốc tế, quản trị chuỗi cung ứng, hải quan, ngoại thương, công nghệ thông tin và ngoại ngữ. Vì vậy, việc tăng cường liên kết giữa các cơ sở đào tạo với doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo sát nhu cầu thực tiễn sẽ góp phần tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Với nền tảng hạ tầng giao thông đồng bộ, hệ thống khu công nghiệp ngày càng phát triển, vị trí kết nối quốc tế thuận lợi, cùng quyết tâm hoàn thiện hệ sinh thái logistics hiện đại, Quảng Ninh đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm logistics và trung chuyển hàng hóa quan trọng của miền Bắc. Và khi những lợi thế về cảng biển, khu công nghiệp, cửa khẩu, dịch vụ logistics được kết nối thành một chỉnh thể thống nhất, tỉnh sẽ không chỉ gia tăng năng lực XNK, mà còn hình thành một cực tăng trưởng mới, tạo sức bật cho kinh tế biển và đóng góp quan trọng vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững trong giai đoạn mới.
