Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của doanh nghiệp và hạn chế rủi ro trong hoạt động kinh doanh. Tại Quảng Ninh, phương thức này đã có kết quả bước đầu nhưng chưa phát huy hết tiềm năng, đòi hỏi tháo gỡ những rào cản để nâng cao hiệu quả, đáp ứng nhu cầu thực tiễn.
Mở rộng lựa chọn giải quyết tranh chấp
Trong hoạt động kinh doanh, tranh chấp về hợp đồng, thanh toán, chất lượng hàng hóa hay tiến độ thi công có thể gây thiệt hại kinh tế, ảnh hưởng đến quan hệ hợp tác giữa các doanh nghiệp. Bên cạnh thương lượng, hòa giải và giải quyết tại tòa án, trọng tài thương mại là một phương thức giúp các bên xử lý tranh chấp, bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài được thực hiện trên cơ sở thỏa thuận của các bên. Các bên có quyền lựa chọn trọng tài viên, thỏa thuận địa điểm, ngôn ngữ giải quyết tranh chấp theo quy định. Phiên họp trọng tài được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Phán quyết trọng tài có tính chung thẩm, có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Những đặc điểm này tạo sự linh hoạt, bảo mật thông tin và thuận lợi cho doanh nghiệp trong giải quyết tranh chấp.
Tại Quảng Ninh, hiện có hai tổ chức trọng tài thương mại gồm Trung tâm Trọng tài thương mại quốc tế Việt - Trung (VCITAC) và Trung tâm Trọng tài thương mại Vũ Anh. Hai trung tâm có trên 200 trọng tài viên, trong đó 77 trọng tài viên là người Trung Quốc. Đội ngũ trọng tài viên có sự tham gia của các luật sư, chuyên gia pháp lý, người có chuyên môn trong những lĩnh vực liên quan đến hoạt động kinh doanh, thương mại.
Từ năm 2025 đến hết tháng 6/2026, hai trung tâm trọng tài thương mại trên địa bàn đã tiếp nhận 20 vụ tranh chấp, trong đó 9 vụ đã được giải quyết bằng phán quyết trọng tài, 11 vụ tiếp tục giải quyết theo quy định. Kết quả này ghi nhận hoạt động giải quyết tranh chấp thực tế của các tổ chức trọng tài tại địa phương, bước đầu tạo thêm kênh bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ thương mại.
Ông Bùi Trung Kiên, Chủ tịch Trung tâm Trọng tài thương mại quốc tế Việt - Trung (VCITAC), cho biết: Từ khi thành lập năm 2021, trung tâm đã chú trọng phát triển đội ngũ trọng tài viên, mở rộng hợp tác với các tổ chức trọng tài Trung Quốc nhằm nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp thương mại, nhất là các vụ việc có yếu tố nước ngoài. Chúng tôi luôn đặt yêu cầu giải quyết tranh chấp khách quan, đúng pháp luật, bảo đảm quyền bình đẳng và lợi ích hợp pháp của các bên lên hàng đầu, qua đó tạo niềm tin cho doanh nghiệp khi lựa chọn phương thức trọng tài.
Ông Lê Quang Hưng, Giám đốc Công ty TNHH MTV Xây dựng và Phát triển hạ tầng An Hưng (phường Hạ Long), chia sẻ: Với doanh nghiệp xây dựng, tranh chấp hợp đồng kéo dài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến dòng vốn và tiến độ thi công. Chúng tôi đánh giá cao phương thức trọng tài thương mại bởi tính linh hoạt, bảo mật và khả năng hạn chế gián đoạn kinh doanh. Hoạt động của VCITAC tại Quảng Ninh giúp doanh nghiệp có thêm lựa chọn thuận tiện khi cần giải quyết tranh chấp.
Cùng với VCITAC, Trung tâm Trọng tài thương mại Vũ Anh góp phần mở rộng lựa chọn giải quyết tranh chấp ngoài tòa án tại Quảng Ninh. Tháng 7/2024, trung tâm ký kết hợp tác với Trung tâm Trọng tài thương mại Miền Trung nhằm trao đổi kinh nghiệm, nâng cao chuyên môn và phát triển hoạt động trọng tài, hòa giải thương mại.
Tháo gỡ rào cản, phát huy hiệu quả hoạt động
Mặc dù đã có các tổ chức trọng tài với đội ngũ trọng tài viên đông đảo, số vụ tranh chấp được giải quyết bằng phương thức này tại Quảng Ninh còn khiêm tốn. Theo Sở Tư pháp, hoạt động trọng tài thương mại chưa tương xứng với tiềm năng. Doanh nghiệp vẫn chủ yếu lựa chọn thương lượng hoặc giải quyết tại tòa án, nhận thức và thói quen sử dụng trọng tài thương mại còn hạn chế.
Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp chưa chú trọng thỏa thuận phương thức giải quyết tranh chấp khi ký kết hợp đồng. Trong khi đó, theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, tranh chấp chỉ được giải quyết bằng trọng tài khi các bên có thỏa thuận trọng tài, được xác lập trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp.
Bên cạnh những hạn chế tiếp cận từ phía doanh nghiệp, việc nâng cao năng lực giải quyết tranh chấp có yếu tố nước ngoài cũng là yêu cầu đặt ra đối với các tổ chức trọng tài tại Quảng Ninh. Với trên 100km đường biên giới đất liền tiếp giáp Quảng Tây (Trung Quốc), hoạt động giao thương sôi động tiềm ẩn những tranh chấp phức tạp về pháp luật, ngôn ngữ và tập quán kinh doanh. Thực tế này đòi hỏi tiếp tục mở rộng hợp tác, trao đổi nghiệp vụ và phối hợp giải quyết tranh chấp thương mại xuyên biên giới.
Trong chuyến công tác tại Quảng Tây (Trung Quốc) giữa tháng 7/2026, đoàn công tác Sở Tư pháp Quảng Ninh đã làm việc với Viện Trọng tài quốc tế Nam Ninh, trao đổi kinh nghiệm về quản lý, tổ chức hoạt động và giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại. Tại buổi làm việc, Sở Tư pháp Quảng Ninh đề xuất thúc đẩy kết nối giữa các tổ chức trọng tài hai địa phương, chú trọng bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng giải quyết tranh chấp cho trọng tài viên, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của doanh nghiệp.
Cùng với mở rộng hợp tác quốc tế, Sở Tư pháp xác định tiếp tục tăng cường quản lý nhà nước đối với hoạt động trọng tài thương mại; đẩy mạnh phổ biến pháp luật, nâng cao nhận thức của doanh nghiệp về phương thức giải quyết tranh chấp này; khuyến khích sử dụng trọng tài trong các lĩnh vực đầu tư, thương mại, logistics và giao dịch có yếu tố nước ngoài.
Để trọng tài thương mại phát huy hiệu quả, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, các tổ chức trọng tài và cộng đồng doanh nghiệp, gắn với nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp, tạo dựng niềm tin để doanh nghiệp chủ động lựa chọn phương thức này. Qua đó, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên, xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, an toàn.
